13897384701_e54452d840_o

Supra, czyli gruzińska uczta jest jednym z najbardziej charakterystycznych wyznaczników kultury gruzińskiej, istniejącym w polskiej świadomości i kulturze popularnej. Ogromna liczba osób, zasiadającą wokół przepełnionych jedzeniem stołów zwraca naszą uwagę nie tylko ze względu na atrakcyjność tej formy biesiady, ale również i z powodu skojarzeń z gościnnością, którą to uznajemy za jedną z kluczowych cech naszego narodu. Sprowadzanie gruzińskiej uczty tylko do konsumpcji oraz zabawy w towarzystwie prowadzi do rozpatrywania supry jedynie pod kątem funkcji ludycznej, którą zwykle przyjmuje się za najważniejszą funkcję gruzińskiej biesiady. Należy jednak pamiętać, że gruzińskie ucztowanie niesie za sobą zdecydowanie więcej funkcji oraz znaczeń kulturowych.

Dorra Goldstein wyraźnie podkreśla, że gruzińska supra jest ucztą bardzo silnie zrytualizowaną i przebiegającą wedle, z góry reguł oraz ustalonego porządku ucztą[1]. Wojciech Górecki stwierdza nawet, iż „gruziński stół to biesiada, przebiegająca według ustalonego porządku, to teatr, w którym każdy ma do odegrania swoją rolę, to rytuał”[2]. Rzeczywiście, Supra jest bardzo uporządkowaną, uhierarchizowaną instytucją, wymagającą od jej uczestników przestrzegania wielu reguł, a także sumiennego i dokładanego wykonywania powierzonych im odgórnie ról. Jednym z niezbędnych elementów gruzińskiej supry są toasty, którym to właśnie zdecydowaliśmy się poświęcić ten artykuł.

Nie można jednak zacząć pisać o znaczeniu gruzińskich toastów, bez wspominania o tamadzie, centralnej i najważniejszej osobie zasiadającej przy gruzińskim stole. Tamada jest przewodniczącym supry, specjalnie wybraną do tego celu osobą, mającą pilnować aby przebiegała ona zgodnie z ustalonym porządkiem. Co bardzo ważne, nie można nie zgodzić się z jego decyzją albowiem podważa to autorytet tamady, który – co również istotne – musi być mężczyzną[3].

Pomimo iż gruzińska supra w takiej formie jaką znamy ją dzisiaj, zaczęła się kształtować dopiero w XIX wieku, to toasty odgrywały już wcześniej ważną rolę w gruzińskiej kulturze narodowej. Zesłany na Kaukaz Zygmunt Rewkowski wspominał w swoich wspomnieniach o toastach jako o bardzo ważnym lokalnym zwyczaju. Jak pisał:

Każdą potrawę, kęs prawie, obficie i kolejno z życzeniami zdrowia i ukłonami, zapijając winem w koło i bezustannie obnoszonem – stanowi każdą ich ucztę, obiad i wieczerzę. – Gościnność i dobre chęci gospodarzy, przy piciu wina osobliwe, największe[4].

Wraz z kształtowaniem się nowego modelu biesiady w XIX wieku, zmienił się również charakter toastów, które stały się pewnymi moralizatorskimi opowieściami, naukami i wspomnieniami. Wypowiadane przez tamadę toasty nie ograniczają się do kilku słów, bądź zdań. Gruzińskie toasty charakteryzują się długością i stają się prawdziwymi popisami oratorskimi tamady. W pierwszej kolejności wznosi się toast ku chwale Pana Boga, wobec którego jesteśmy wszyscy równi i który stworzył świat. Toast wznoszony za Pana Boga brzmi bardziej jak modlitwa przed posiłkiem i wielu gościom właśnie ją przypomina. Toasty podczas gruzińskiej uczty stanowią ścisły, niezmieniany program, którego porządku nie można zaburzyć. Wspomniany już wcześniej tamada dba o przestrzeganie ścisłej kolejności toastów, która nie może zostać zmieniona i stanowi pewną niepodważalną całość, swoistą etykietę poprawnego zachowania.

Pierwszy toast wznosi się za chwałę Boga, dziękując Bogu za wszystko co mamy, za dzień dzisiejszy: „Drodzy członkowie supry, panie i panowie, każdy z nas wie, jakie wielkie miłosierdzie otrzymaliśmy od Boga, ponieważ mamy możliwość być członkami danej Supry szczęścia (np.: wesele, urodziny, chrzciny). Za to mamy być wdzięczni Bogu. Poprosimy go, żeby błogosławił naszą szczęśliwą Suprę, tym bardziej, że każdy toast gruziński jest związany z pragnieniem i życzeniem, gdzie coraz większe znaczenia ma wola Boga. Niech Bóg błogosławi tą rodzinę, każdego z nas i wszystkich w Gruzji. Chwała Panu Bogu! Amen”[5].

Kolejny toasty wznosi się za spokój: „Szanowni Państwo, tą szklanką chcę wypić za spokój. Znane jest powiedzenie, że życie nie jest pustymi dniami, które płyną bez śladu, natomiast dni które pamiętamy i które pozostawiają ślad w naszej egzystencji, tworzą życie. Wszyscy wiemy, że w historii Gruzji nie było takiego czasu żeby spokój nie był dla nas pragnieniem. Niestety, to trwa do dziś. Takie były ciężkie drogi i losy Gruzji przez które przeszedł nasz kraj. Ale nie złamało to nas, nie straciliśmy radości życia, gruziński mężczyzna jak lew walczył za spokój, modlił się – modlił się za spokój, głaszcząc gruzińską ziemie i winorośl. Życzmy spokoju, pragnącemu Gruzinowi i podzielimy się naszym głosem(życzeniami) z całym światem. Przyjaciele, Gaumardżos spokojowi!”

Kolejnym, trzecim obowiązkowym toastem jest wzniesienie szklanek do góry za powód uczty. Powodem zorganizowania supry mogą być wesela, urodziny, święta, chrzciny, spotkania z kolegami, przyjaźń, przyjazd kogoś z zagranicy, ukończenie studiów dziecka itd. W zależności od motywu zebrania, tamada składa inne życzenia.

Czwarty toast tamada wznosi za ojczyznę, za Gruzję. Ten toast może trwać trochę dłużej niż inne, ponieważ wtedy wspomina się długą historie Gruzji, opowiada legendę o powstaniu Gruzji, recytuje patriotyczne wiersze i przywołuje prywatne wspomnienia.

Kolejnym toastem jest wspomnienie i pamięć o wszystkich zmarłych (osobno pije się za osoby, które zmarły za ojczyznę). Przy tym toaście tamada wstaje, a za nim wszyscy mężczyźni piją na stojąco. Co istotne, wtedy nie mówi się gaumardżos i nie stuka się w szklanki, należy również wypić zawartość naczynia do końca.

Następnie, Gruzini piją za dzieci, jako przyszłość i kontynuacje życia. Jeżeli gospodarz ma dzieci, to najpierw tamada składa życzenia dzieciom gospodarza, a później wszystkim innym. „Nasze życie przedłużają dzieci. Gruzińska mądrość narodowa powiada, że prawdziwą szkołą dla dzieci jest rodzina! Ale najważniejsze jest, aby „nauczyciele” byli mili, czasami surowi i sprawiedliwi, a „lekcje” stawały się świętem, ucztą” (mówi się tak, ponieważ Gruzini uważają, że w trakcie uczty dzieci uczą się najważniejszych wartości w życiu, takich jak szacunek do starszych osób, tradycja, historia, kultura ojczyzny). Tamada składa życzenia dzieciom i poucza je, żeby pamiętali o swoich tradycjach oraz dbali o dobre imię swojej rodziny.

Siódmy toast wznosi się za rodziców. Przy tym toaście, tamada powinien najpierw zwrócić się do najstarszego z rodziców w rodzinie, a później wypić za wszystkich innych rodziców.

Kobieta w Gruzji jest uosobieniem świętej siły, samego życia i jego kontynuacji. W tym kraju istnieje kult matki, siostry, dobrej żony (gospodyni, która rodzi i wychowuje dzieci). Dla Gruzina uczta nie byłaby ucztą, gdyby nie wypił on toastu za gruzińską kobietę, która według niego jest najładniejsza, najwierniejsza i najbardziej delikatna. Wznosząc toast za kobietę odnosi się wrażenie, że mężczyzna podnosi ją na tron, opowiada różne legendy o niej, może jej zaśpiewać i dziękować za to, że jest dobrą matką, uczciwą żoną i gospodynią.

Kobietę? Kobietę nie zostawimy samotną,

Dopóki istniejemy tutaj, na ziemi.

Kobieta? Kobieta pojawiła się na świecie,

Żeby mężczyźni ją pieścili.”

Następnie pije się kolejno za:

  • Rodzeństwo;
  • Za dużą rodzinę (wujków, ciocie, kuzynów itd.);
  • Za przyjaźń, kolegów koleżanki;
  • Za miłość;
  • Za przodków (bardzo ważny jest fakt, że do przodków zalicza się również przodków narodu gruzińskiego, czyli kluczowe dla historii Gruzji postacie historyczne i bohaterowie jak Królowa Tamara, czy Król Dawid Budowniczy);
  • Za wiarę, religię, chrześcijaństwo;
  • Za gruzińskie tradycje;
  • Za wspomnienia;

Dalej Gruzini mogą improwizować i wznosić toasty za kogo i za co tylko chcą: za sąsiadów, za przybyłe osoby, za pozorne spotkanie, za emigrantów, za pierwszą miłość, za wieczność, za gruzińską poezję, za wino, za chleb, za szczodrość ziemi gruzińskiej. Wszystkie tosty muszą być jednak różne. Powtarzanie się tamady to dla niego wstyd, oznacza bowiem, że jest pijany i nie pamięta co mówił wcześniej. Tamada jako pierwszy wznosi toast, a po nim wszyscy obecni po kolei wypowiadają się na ten sam temat, muszą jednak mówić pięknie i metaforycznie. Jeśli ktoś nie może wymyślić czegoś odpowiedniego, to tylko krótko powtarza słowa tamady, a następnie wypija wino. Według własnego życzenia tamada może oddać głos innemu uczestnikowi uczty, jednocześnie mówiąc „Alawerdi jestem z tobą”. Jeszcze jedną zasadą gruzińskiej supry jest to, że mężczyzna powinien opuścić ucztę z godnością, czyli nie za bardzo pijany. W przeciwnym razie okrywa się wstydem na długie lata. Osoba, która ma już dosyć powinna wstać, podziękować tamadzie, przeprosić i pożegnać się. Kolejną zasadą, o której warto pamiętać przy suprze jest to, że picie alkoholu bez słów w Gruzji jest zabronione, ponieważ wtedy uczta wygląda jak pijaństwo. Gruzini delektują się biesiadą, dla nich to akademia nauki, gdzie tamada występuje w roli mistrza i nauczyciela.

Kiedy biesiada zbliża się do końca, jeden z biesiadników powinien podnieść przedostatni toast za tamadę. Podziękować mu za doskonałe prowadzenie uczty. Ostatni toast w większości przypadków jest podnoszony za Świętych i za gospodarzy, tym samym okazując wdzięczność uczestników biesiady za okazaną im gościnność.  W zależności od regionu Gruzji kolejności mogą trochę się różnić. Gruzińskiej uczcie zawsze towarzyszy muzyka, wesołe gorące tańce i piękne wielogłosowe pieśni.

Jak możemy więc zauważyć, wypowiadane przez tamadę toasty zorientowane są zdecydowanie na przeszłość, chwalące Boga, który dał początek wszystkiemu, ziemię gruzińską, oraz przodków, którzy stworzyli wielki naród. Dzięki powtarzanym toastom, których kolejność jest ściśle ustalona i zhierarchizowana, każde odprawienie supry staje się ponowną rekonstrukcją historii Gruzji, ze szczególnym zaznaczeniem największych sukcesów narodowych. Jednocześnie, kolejne toasty wypija się za obecnych przy stole, a także za ich przyszłe pokolenia, supra zaznacza więc swoiste continuum narodu gruzińskiego, zapowiadając jego dalsze trwanie. Supra stała się dla narodu gruzińskiego atrakcyjnym oraz skutecznym sposobem na przekazywanie kolejnym pokoleniom najważniejszych wartości i historii swojego kraju i ochronę swojego dziedzictwa i tożsamości narodowej podczas rusyfikacji, czego dowodem są właśnie toasty, oraz traktowanie supry jako swoistej akademii wiedzy dla kolejnych pokoleń Gruzinów. Supra odnosi się do narodowej przeszłości, za każdym razem przywołując najważniejsze i najbardziej chwalebne czyny z historii Gruzji. Toasty funkcjonują więc jako prawdziwe lekcje historii oraz wychowania dla młodych Gruzinów.

 


[1] Por. D. Goldstein, Georgia: A Culinary Crossroads, s. 16, http://darragoldstein.com/files/2012/12/Darra_Goldstein_Georgia.pdf [dostęp 15.05.2016].

[2] W. Górecki, Toast za przodków, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2010, s. 240.

[3] Por. Tamże, s. 240-241.

[4] Z. Rewkowski, Pamiętniki. Tom I, red. Witold Więsław, Wydawnictwo Instytutu Matematycznego Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2011, s. 169.

[5] Cytowane fragmenty toastów zostały zebrane przez współautorkę tekstu Karinę Akopovą i są jednymi z możliwych wariantów oratorskich popisów tamady.

Bibliografia

Goldstein D., Georgia: A Culinary Crossroads, http://darragoldstein.com/files/2012/12/Darra_Goldstein_Georgia.pdf.

Górecki W., Toast za przodków, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2010.
Rewkowski, Z. Pamiętniki. Tom I, red. Witold Więsław, Wydawnictwo Instytutu Matematycznego Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2011.

Źródło zdjęcia: Link Creative Commons, Autorstwo: Shanahan Young

Karina Akopova – Katedra Dydaktyki Języka i Literatury Polskiej Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Śląskiego
Kamil Kozakowski – Instytut Nauk o Kulturze i Studiów Interdyscyplinarnych, Zakład Teorii i Historii Kultury.