220948193_400d97b432_o

Czy gejsza dla Zachodu jest dziś czymś więcej poza synonimem prostytutki i orientalnej atrakcji turystycznej? Trudno osobie, nie znającej kultury japońskiej odróżnić prawdziwą wykształconą gejszę od dziewczyny zabawiającej podróżnych, która tylko zewnętrznie ją przypomina.  Podążając tym tropem możemy dostrzec na ulicach Japonii oferty dające szansę każdej dziewczynie – nawet europejskiej – przemiany w gejszę[1]. Uiszczając odpowiednią sumę otrzymujemy charakterystyczny makijaż – przypudrowane twarze i czerwone usta, a także piękne kimono i oprowadzającą nas po najważniejszych miejscach asystę. Możemy cieszyć się chwilową sławą – turyści będą robić nam zdjęcia, będziemy chodzić po miejscach podobno typowych dla gejsz – w zasadzie będzie nam się wydawać, że wszystkich zwiedliśmy[2]. A może nawet uwierzymy, że jesteśmy gejszami? Jako ludzie z Zachodu nigdy w pełni nie zrozumiemy kultury tak odmiennej od naszej i nie to jest problemem. Problem pojawia się w chwili, w której używamy naszych własnych kategorii aby opisać coś, czego nie znamy. A także wtedy, gdy oceniamy coś innego według własnych norm. I w ten sposób przypisaliśmy gejszy miano ekskluzywnej prostytutki, kurtyzany. Oczywiście nie tylko to wpłynęło na naszą opinię. Gejsze przez lata zmieniły się próbując dotrzymać kroku światu Zachodu, gubiąc gdzieś swoją magię i tajemnicę[3]. Choć czy taka właśnie jest prawda?

Gejsze od ponad czterystu lat[4] działają w Japonii i to nie jako kurtyzany, a jako artystki. Być może nigdy nie poznamy wszystkich zasad, które towarzyszą gejszom przez całe ich życie, ale czy to nie lepiej? Wiemy dziś jedynie tyle ile one same wyjawiły, a osobiście twierdzę, że największe sekrety wciąż są utrzymywane. Niegdyś dziewczyny, które później przeobrażały się w gejsze, a w zasadzie w geiko[5] (gejsza jest ogólnym sformułowaniem, a Japończycy wyróżniają różne stopnie wtajemniczenia, przy czym geiko jest tym największym) były sprzedawane przez swoje rodziny (najczęściej bardzo biedne) do domów gejsz. W owych domach zajmowała się nimi tak zwana Matka, u której dziewczęta już na starcie miały do spłacenia dług. Aby zrozumieć funkcję długu trzeba wgłębić się w japońską tradycję. Wspomnę jedynie, że istnieją różne jego formy – ważne jest jednak to, że dług trzeba zawsze spłacić, ponieważ nie spłacony przynosi hańbę[6]. Japończycy znani są ze swojej dumy i to właśnie ona w tym wypadku nimi kieruje. Jedyną możliwością aby oczyścić swoje imię z hańby jest popełnienie samobójstwa. Nie dziwi już więc fakt, że dziewczyny pragnęły jak najlepiej wywiązać się ze swoich obowiązków względem nowej Matki i raczej nie próbowały się sprzeciwiać. Czy gejsza była kompletnie bezwolna i pozwalała traktować siebie jak zabawkę[7]? Według standardu zachodniego pewnie tak. Gejsze za swoje usługi żądały niemałych kwot pieniężnych, otrzymywały prezenty.Sprzedawały więc swoje towarzystwo i dążyły do jednego głównego celu – do posiadania swojego sponsora. Brzmi jak sponsoring zachodni przeniesiony na azjatyckie tereny? Być może. Musimy jednak zrozumieć kolejną rzecz – Japończycy nigdy nie traktowali tego w ten sposób. Była to raczej forma zapłaty za artystyczne talenty, za zabawianie – musimy to odbierać w kategoriach występów artystycznych w naszym rozumieniu. Całe spotkanie gejsz z ich klientami było przedstawieniem. Począwszy od rozmów, przez sztukę nalewania herbaty, aż po taniec i grę na instrumentach. Wracając jednak do samego życia gejsz – nie, nie było im łatwo. Najczęściej trafiały do nowych domów, gdy miały około 6-7 lat[8]. W tym momencie traciły wszelki kontakt ze swoją rodziną, ponieważ odtąd dom gejsz był ich jedynym domem, a Matka i inne gejsze ich jedyną rodziną. Nie dajcie się jednak zwieść – nie było tam radosnej i ciepłej atmosfery. Pretendentki do miana geiko wciąż ze sobą rywalizowały, utrudniając sobie wzajemnie przygotowanie do zawodu. Tak, piszę „zawodu”, ponieważ do dnia dzisiejszego gejsza jest w Japonii normalnym zawodem[9]. Młode dziewczyny wykonywały najróżniejsze prace domowe, były poddawane surowej dyscyplinie (która akurat żadnemu Japończykowi nie jest obca), wstawały bardzo wcześnie rano aby uczęszczać do szkoły dla gejsz. Uczyły się tam gry na różnych instrumentach, tańca, kaligrafii, a także sztuki konwersacji[10]. Czasem zdarzało się, że jakaś dziewczyna nie nadawała się do bycia gejszą – wtedy, aby spłacić swój dług zostawała na przykład służącą w ich domu. Rolą geiko było przyuczać młode praktykantki, ale zdarzało się, że bały się o swoją pozycję i również utrudniały im tę drogę. Praktykantki musiały chodzić z przydzieloną im starszą siostrą, czyli właśnie geiko, na różnego rodzaju uroczystości, w tym także do herbaciarni, aby spotkać się z jej klientami. Celem tych spotkań było nauczenie młodej dziewczyny jak powinna się zachowywać wśród ludzi. Musiała być zawsze skromna, pokorna i nie przesadnie rozmowna. Jej celem i zadaniem jednocześnie było spełniać zachcianki klientów. Trudniejsze było jednak zauważenie tego, czego tak naprawdę chcą klienci. Gejsza musiała przyciągać tajemniczością i nienagannymi manierami. Jako młoda dziewczyna wciąż walczyła o pozyskanie w przyszłości swojego sponsora, czyli Danna[11]. Najważniejszym momentem dla niej była licytacja, która umożliwiała bogatym mężczyznom wykup dziewictwa[12], po wylicytowaniu zdarzało się, że suma za którą została wykupiona dziewczyna pozwalała jej na spłatę swojego długu i odtąd pracowała już na siebie. Od momentu rozdziewiczenia stawała się prawdziwą geiko. Jak już wspominałam – spokój osiągała dopiero, gdy znalazła swojego sponsora. Nie zawsze oznaczało to, że nie miała już innych klientów, ale to ten był najważniejszy i dyktował warunki. Jednak co do spania ze swoimi klientami – była niezależna w tej kwestii i mogła sama podejmować decyzję czy wyraża na to zgodę. Oczywiście i tutaj pewną władzę i kontrolę nad jej czynami miała MatkaStarsza Siostra… I choć gejsze prowadziły bogate życie, to nie mogły liczyć na prawdziwą miłość. Nie miały prawa stać się czyimiś żonami[13]. Ich klienci traktowali je jako rozrywkę, ale i sztukę, a może przede wszystkim jako sztukę.
Co zmieniło się dziś? Popkultura przeniknęła do Japonii, wieść o sławnych gejszach rozeszła się po Europie i Stanach Zjednoczonych. Gejsze stały się towarem i symbolem Japonii. Orient przyciąga turystów, a Japończycy szybko zorientowali się jaki biznes można na tym zrobić. Stąd właśnie domy, które z każdej dziewczyny “zrobią” gejsze. Z tego samego powodu prostytutki przebierają się za gejsze. Jednak prawdziwe gejsze nie zmieniły się prawie w ogóle, dalej są artystkami i pilnie strzegą japońskiej kultury, aby ta nie ustąpiła całkowicie miejsca zachodniemu wzorcowi[14]. Zmieniły się jednak zasady – dziś dziewczyny przyjmowane do domów gejsz mają nie mniej niż piętnaście lat[15], są skrupulatnie wybierane. Nie ma już mowy o sprzedaży dzieci – dziewczynki marzą, aby stać się gejszą i dobrowolnie zgadzają się na życie pełne wyrzeczeń. Gejsza jest zawodem prestiżowym. Jednak i dziś dziewczynka w pierwszej fazie musi porzucić świat, który znała – między innymi nie może w żaden sposób kontaktować się z rodziną i przyjaciółmi. Odbiera się jej telefon komórkowy, nie może pisać listów czy maili. Tak jak niegdyś Japonia była zamknięta, tak teraz ośrodki gejsz pozamykały się na świat chroniąc swój skarb[16]. Porzucono również zwyczaj licytacji dziewictwa, który stał się nielegalny. W zamian za to formą rytualnego przejścia jest wypicie trzech kieliszków sake ze swoją Starszą Siostrą[17]. Czy dziś nie robi się tego  już w ogóle? Oczywiście, że się robi, tylko po cichu…
Czy  rzeczywiście Zachód może osądzać gejsze i nazywać je kurtyzanami? Nie, nie ma takiego prawa. Wtargnęliśmy w piękną kulturę i naznaczyliśmy ją. Turyści otrzymują to, za co chcą zapłacić, a że jest to jedynie iluzją prawdy? Nikogo to nie obchodzi. Chcemy atrakcji, odmiany, zabawy, ale nie interesują nas tradycje. Właśnie dlatego prostytutki przebierają się za gejsze. Świat tych prawdziwych geiko nigdy nie będzie dla nas dostępny i uważam, że tylko dzięki temu mogą one przetrwać.

[1]Por. Jak odróżnić fałszywą gejszę od gejszy prawdziwej: http://careerbreak.pl/2014/02/25/jak-odroznic-falszywa-gejsze-od-gejszy-prawdziwej/ [dostęp 04.06.2016].

[2]Por. Gejsza czy nie-gejsza – jak rozpoznać tę prawdziwą: http://tokyopongi.com/gejsza-czy-nie-gejsza-jak-rozpoznac-te-prawdziwa/ [dostęp 04.06.2016].

[3]Por. Znaczenie gejsz na tle historii Japonii: http://gejsza.ucoz.pl/publ/historyczne/znaczenie_gejesz_na_tle_historii_japonii/13-1-0-169#.V0GbF5GLTIU [dostęp 04.06.2016].

[4]Por. Tamże

[5]Por. Gejsza czy nie-gejsza…

[6]Por. R. Benedict, Chryzantema i miecz. Wzory kultury japońskiej, PIW, rozdział VI, Warszawa 1999.

[7]Por. Japońskie gejsze: http://turystyka.wp.pl/kat,1036543,title,Japonskie-gejsze,wid,15555359,wiadomosc.html?ticaid=1170dd [dostęp 04.06.2016].

[8]Por. Wyznania o gejszach: http://filifionkawjaponii.blogspot.com/2014/01/wyznania-o-gejszach.html [dostęp 04.06.2016].

[9]Por. Japońskie gejsze

[10]Gejsza – artystka czy dziwka?: http://www.racjonalista.pl/kk.php/s,7054/k,1 [dostęp 04.06.2016].

[11]Por. Tamże.

[12]Por. Tamże.

[13]Por. Japońskie gejsze

[14]Por. Znaczenie gejsz na tle historii Japonii: http://gejsza.ucoz.pl/publ/historyczne/znaczenie_gejesz_na_tle_historii_japonii/13-1-0-169#.V0GbF5GLTIU [dostęp 04.06.2016].

[15]Por. Wyznania o gejszach

[16]Por. Gejsza czy nie-gejsza – jak rozpoznać tę prawdziwą

[17]Por.Wyznania o gejszach

Bibliografia

Bibliografia:

Benedict Ruth R.Benedict: Chryzantema i miecz. Wzory kultury japońskiej, PIW, Warszawa 1999.

Gejsza – artystka czy dziwka?,data dostępu: 04.06.2016, adres:  http://www.racjonalista.pl/kk.php/s,7054/k

Gejsza czy nie-gejsza – jak rozpoznać tę prawdziwą, data dostępu: 04.06.2016, adres:  http://tokyopongi.com/gejsza-czy-nie-gejsza-jak-rozpoznac-te-prawdziwa/

Jak odróżnić fałszywą gejszę od gejszy prawdziwej, data dostępu: 04.06.2016, adres: http://careerbreak.pl/2014/02/25/jak-odroznic-falszywa-gejsze-od-gejszy-prawdziwej

Japońskie gejsze, data dostępu: 04.06.2016, adres: http://turystyka.wp.pl/kat,1036543,title,Japonskie-gejsze,wid,15555359,wiadomosc.html?ticaid=1170dd

Wyznania o gejszach, data dostępu: 04.06.2016, adres:http://filifionkawjaponii.blogspot.com/2014/01/wyznania-o-gejszach.html

Znaczenie gejesz na tle historii Japonii,data dostępu: 04.06.2016, adres: http://gejsza.ucoz.pl/publ/historyczne/znaczenie_gejesz_na_tle_historii_japonii/13-1-0-169#.V0GbF5GLTIU

 

Źródło zdjęcia Link Creative Commons, Autorstwo: Serdar Kilic

Marta Stefańska – I rok magisterskich studiów kulturoznawczych Instytut Nauk o Kulturze i Studiów Interdyscyplinarnych Uniwersytetu Śląskiego