4017973546_af216c67e6_o

Słysząc słowo harem wyobrażamy sobie kobiety ubrane w prześwitujące stroje, bogato zdobione biżuterią, tańczące uwodzicielsko wokół mężczyzny. Tymczasem, tym harem jest tylko w potocznym wyobrażeniu. Haremem nazywa się nie tylko kobiety przynależące do pana domu, ale także specjalnie wydzieloną przestrzeń domostwa, którą zamieszkują te kobiety, do których żaden gość, bez przyzwolenia pana domu, nie ma wstępu.

Jednym z najsłynniejszych zabytków Stambułu jest pałac sułtański Topkapi. Budowę zainicjował sułtan Mehmed II. Rozpoczęto ją w 1465 roku, a już osiem lat później seraj[1] Topkapi ukończono. Jednak dodatkowe prace wykończeniowe i urządzenie wnętrz trwało jeszcze czternaście lat. W czasie prac rodzina sułtana mieszkała w starym pałacu. W roku 1550 został jednak strawiony przez ogień i rodzina wraz z haremem przeniosła się do Topkapi. Wtedy panował już Sulejman Wspaniały wraz z żoną Roksolaną. W tym czasie rozpoczęła się również rozbudowa pomieszczeń haremowych. Pomieszczenia haremowe rozbudowywano w zależności od potrzeb kolejnych sułtanów i ich faworyt. Stąd też seraj jest mieszanką stylów, zgodnie z upodobaniami poszczególnych rządzących[2].

Trudno opisać wszystkie pomieszczenia w tym pałacu. Można natomiast wymienić kilka najważniejszych. W Topkapi znajdują się dwa dziedzińce: plac dla niewolnic oraz dla matki sułtana i jej świty. Ten pierwszy to po prostu duże podwórze, na którym kiedyś były malowidła, malowane na ścianach. Natomiast drugi był dużo większy, ze zdobionymi kolumnami i malunkami.  Spacerowały po nim najwykwintniejsze damy haremu, które akurat cieszyły się zainteresowaniem sułtana. Kobiety w haremie starały się jak najdłużej utrzymać przychylność sułtana, więc wymyślały najróżniejsze kreacje, by prezentować się na tle innych kobiet jak najpiękniej. Pierwsza zmarszczka obecnej faworyty była dla młodszych dziewczyn największym powodem do radości. Oczywiście w haremie kobietom nakazywano zachowywać się wobec siebie życzliwie, jednak intrygi i rywalizacji, były na porządku dziennym. Najważniejszą kobietą była matka sułtana, na której inne kobiety skupiały swoją uwagę. Władała ona haremem, a także miała duży wpływ na wybór kobiet dla syna. W każdym pomieszczeniu obowiązywała odpowiednia hierarchia, również i tutaj. Najpierw siedziała matka, obok niej siadała pierwsza żona, następnie kolejne żony, pierwsza faworyta i kolejne faworyty, a na końcu kochanki oraz ulubienice sułtana.

Na pierwszym dziedzińcu wyglądało to całkiem inaczej. Niewolnice nie mogły swobodnie spacerować. O porze spaceru decydowały ich opiekunki, które również pilnowały ich przy każdej okazji[3].

„Z dziedzińców do wnętrza haremu prowadziła „złota droga”. Można było dojść nią do części przeznaczonej tylko dla niewolnic”[4]. Nazwa „złota” jest związana z przypowieścią, według której sułtan wracając z podbojów miał obsypywać złotymi monetami czekające na niego kobiety. Według innej przypowieści drogę nazwano złotą, gdyż idąc nią sułtan mógł zobaczyć wszystkie kobiety i ocenić która z nich jest najładniejsza. Wybrance sułtan rzucał chustę przed nogi. Ten gest oznaczał, że wybranka tej nocy ma stawić się w sypialni sułtana. Jest też inna wersja tej przypowieści, według której wystrojone kobiety ustawiano w rzędzie i wtedy zjawiał się sułtan w towarzystwie eunucha[5]. Witał on wszystkie dziewczęta uśmiechem. Jeśli któraś przykuła jego uwagę kładł na jej ramieniu chustę i udawał się do ogrodu.

W tym czasie kobietę przygotowywano. Wieczorem sułtan wracał do swoich apartamentów, zjadał kolację i udawał się do łóżka, gdzie żądał zwrotu swojej chusty, wtedy eunuch przyprowadzał też wybraną dziewczynę, by ta oddała sułtanowi jego chustę.

„Złota droga” z dziedzińców prowadziła do przestrzeni, którą można podzielić na trzy części. Pierwsza z nich to apartamenty sułtana. Do drugiej należą pokoje przeznaczone dla matki. Natomiast do trzeciej części można zaliczyć wszystkie pomieszczenia zajmowane przez kobiety haremu oraz salę bawialną i pokoje kąpielowe. Między tymi częściami nikt, oprócz sułtana, nie mógł swobodnie się poruszać, a wszystkie pomieszczenia były strzeżone przez eunuchów. Na wyższych piętrach były pokoje dla żon i faworyt. Różniły się one między sobą. Niektóre apartamenty miały po trzy pokoje inne tylko jeden. Zdarzało się nawet, że faworyta miała lepszy apartament niż żona. Każda kobieta w haremie otrzymywała dywan, kilim – dekoracyjną tkaninę, bieliznę pościelową oraz ozdoby do pokoju. Niewolnice zazwyczaj mieszkały w salach zbiorowych. W salach tych znajdowało się od stu do dwustu łóżek. Na dziesięć niewolnic przypadała jedna dozorczyni, która obserwowała je w dzień i w nocy.

Oprócz opisanego zwyczaju z chustą możliwość zauważenia przez władcę dawała sala bawialna, zwana też sułtańską. W seraju Topkapi była ona dużych rozmiarów. Mieściły się tam kolumny, cztery fontanny, okna z witrażami, zegary, dzbany z porcelany, wazy chińskie i balkon, który był miejscem dla orkiestry. Najważniejszy punkt, czyli tron sułtana wraz ze zdobionym baldachimem, znajdował się na środku. Wokół tronu siadały według hierarchii żony, faworyty i konkubiny. Dalej na specjalnych sofach było miejsce dla dzieci sułtana, a wokół baldachimu stały nałożnice i inne kochanki sułtana. Orkiestra, oczywiście złożona z kobiet, zajmowała miejsce pod balkonem, a przed nią stała główna tancerka otoczona dziesięcioma pobocznymi.[6]

„Do tak wystrojonej i przygotowanej sali wchodził sułtan. Wtedy wszyscy padali na twarz, a zasiadali, wtedy, kiedy on usiadł. Wówczas eunuchowie stawali pod drzwiami na straży, by nikt nie zakłócał spokoju. Koncert zaczynała najczęściej skrzypaczka, potem wtórowała jej cała kobieca orkiestra. Następnie w rytm muzyki wchodziły do sali tancerki. Były ubrane w przeźroczyste szaty, mając w dłoniach kastaniety. Orkiestra i tancerki nie mogły przerwać występu bez zgody sułtana. Czasem znudzony sułtan zasnął, a koncert musiał trwać”[7].

Występ tancerek był okazją by podsunąć sułtanowi jakąś nową, albo jeszcze nieodkrytą piękność. Po takim występie rozpoczynały się tańce grupowe. Inną zabawą było tzw. zabawa ze szmaragdowa kulą. Nad baldachimem wieszano balon, którego tancerki musiały dosięgnąć. Gdy próbowały tego dokonać ich stroje podwijały się i odsłaniały nagie ciało. Kolejnym rodzajem rozrywki były wystawiane przez niewolnice, kilka razy do roku, przedstawienia teatralne. Tematyką przedstawień było kupowanie i sprzedawanie na bazarze, bo tylko taki kontakt ze światem zewnętrznym miały niewolnice.

W pałacu znajdowała się również sala wypoczynkowa, gdzie rodzina sułtana i faworyty urządzali pogawędki. Czasami w sali sułtańskiej odbywały się spotkania dyplomatyczne. Na tę okazję powstawały drewniane konstrukcje, pozwalające kobietom z haremu obserwować spotkania, a równocześnie chroniły je przed spojrzeniami gości.

Droga z sali wypoczynkowej prowadziła do łaźni. Łaźnie były dwie, jedna w części haremowej, a druga w selamik, męskiej części seraju. Łaźnia części haremowej składała się z pokoi kąpielowych i wypoczynkowych, był tam również basen z perfumowaną wodą. Ceremoniał mycia sułtana był kolejną okazją do spotkania z niewolnicą. Do pomocy przy myciu władcy wybierano najładniejsze niewolnice, a najpiękniejsza z nich podawała mydło. Inne trzymały dzbany z ciepłą wodą i ręcznik. Pokoje wypoczynkowe były potrzebne, ponieważ niektórzy sułtani po kąpieli lubili pofiglować z łaziennymi.

W haremie Topkapi były również innego typu pomieszczenia: szpital, pokoje zsyłki i dom śmierci. Trafiały tam chore i stare niewolnice, a także te które objawiły zazdrość o sułtana (a to było mocno piętnowane), jak również takie, które nie chciały podporządkować się jego matce albo faworycie. Być może trafiały tam także niewolnice, które były ofiarami zazdrosnych żon i faworyt. Czasami skazywano kobiety na śmierć za płacz i narzekania, a czasami kobiety, które nie chciały adorować sułtana, sprzedawano bogatym urzędnikom za żony. Wszystko zależało od usposobienia akurat panującego sułtana[8]. Bywali i tacy, którzy nie mieli upodobania do kobiet. Niektórzy woleli stosunku z chłopcami – wtedy haremy znacznie się zmniejszały. Byli też tacy, którzy chwalili sobie obcowanie z obiema płciami [9].

Hierarchię pomieszczeń napędzała wewnętrzna hierarchia kobiet. Zaczynając od najwyższego szczebla można wymienić matkę sułtana, żony, faworyty, ulubienice, specjalistki oraz niewolnice zwyczajne.

Niewolnice zwyczajne były najliczniejszą grupą haremu. Można wyróżnić wśród nich najmłodsze i najstarsze. Najmłodsze uczęszczały do szkoły na terenie haremu. Były tam uczone etykiety pałacowej, tzw. języka seraju oraz otrzymywały wykształcenie teoretyczne i praktyczne. Na początku, gdy młoda dziewczyna trafiała do haremu była poddana obserwacji i jeśli wykazywała jakieś zdolności przyuczano ją w tym kierunku. Jeśli zaobserwowano umiejętności artystyczne, uczono ją grać na instrumencie, tańczyć albo haftować. Jeśli niewolnica znała europejskie języki miała szansę na awans i przebywanie w świcie sułtana. Do tej grupy należały także najstarsze niewolnice. Najczęściej jednak zajmowały się one ciężkimi fizycznymi pracami w kuchni, pralni albo usługiwały młodszym kobietom. Niewolnice za pracę otrzymywały wynagrodzenie, pensje zależały od ważności wykonywanej pracy. Oprócz pensji wszystkie niewolnice dostawały podarki od sułtana, takie jak chusty, ozdóbki i materiały na ubrania.

Na przedostatnim miejscu były specjalistki czyli dziewczęta, które ukończyły szkołę, albo trafiły do haremu w wieku od piętnastu do dwudziestu lat. Był to decydujący czas w życiu tych kobiet. Jedne trafiały w otoczenie sułtana jako konkubiny albo faworyty, inne do orkiestry, baletu lub uczyły się zawodów przydatnych w haremie. Zostawały czeladniczkami, nauczycielkami albo urzędniczkami. W tej grupie znajdowały się też byłe kochanki i faworyty, które zajmowały jakieś wysokie stanowiska opiekunek-gospodyń domu. Nazywano je mistrzyniami[10].

„Były wśród nich takie specjalistki, jak skarbniczki, mistrzyni zarządzająca bielizną, nakryciami stołowymi, łazienna, specjalistka od parzenia kawy, porządkowa, czuwająca nad bezpieczeństwem sułtana, mistrzyni od protokołu, krawcowa, akuszerka itp”[11].

Każda z nich musiała wypełniać swoje zadania. Mistrzyni pałacowa, czyli szefowa protokołu, czuwała nad terminami organizowania uroczystości i odpowiadała za etykietę niewolnic. Mistrzyni od porządku i jej pomocnice chodziły po całym haremie, odznaczając się specjalnymi, czarnymi spódnicami oraz bolerkami i pilnowały bezpieczeństwa. Skarbniczki miały dostęp do skarbca sułtana. Mogły nimi zostać tylko byłe faworyty i kochanki. Mistrzyni od stołu miała za zadanie pilnowanie przygotowujących posiłki i pilnować aby nikt nie chciał otruć sułtana. Podobnie mistrzyni od kawy. Akuszerka była odpowiedzialna za zdrowie niewolnic, odbieranie porodów oraz powodowanie poronień. Musiała również znaleźć mamkę, gdyż kochanki sułtana nie karmiły dzieci piersią. Mamka była spoza haremu, ale musiała być wysokiego pochodzenia. Najczęściej były to żony wysokich urzędników. Następną grupą były ulubienice czy też konkubiny. Sytuacja ulubienicy była skomplikowana. Były to niewolnice wyróżnione przez władcę, lecz to nie dawało im pewności, że zostaną kochankami. Nadal musiały pracować, ale otrzymywały osobny pokój i tam były przygotowywane na spotkanie z sułtanem.

Kolejnym szczeblem były faworyty. Grupa ta powstała w XVIII wieku, wcześniej obowiązywał podział tylko na żony i konkubiny. Faworyta to stała kochanka sułtana. Faworytą stawała się konkubina, która urodziła dziecko sułtana lub szczególnie ukochana kochanka. Faworyty dzieliły się na główną i inne. Miały wiele przywilejów, np. mogły ubierać się według własnego uznania, otrzymywały apartamenty z daleka od pomieszczeń dla niższych niewolnic oraz liczne dary od sułtana. Miały do dyspozycji kilka niewolnic, które były ich zaufanymi powiernicami i donosiły o tym co dzieje się u rywalek faworyty. Na tym szczeblu nieraz kobiety musiały wykazywać się pomysłowością i przebiegłością. Niełatwo było utrzymać swoją pozycję. W jedną noc faworyta z najniższego miejsca mogła stać się główną, albo w wyniku intryg zostać zdegradowana do niższych pozycji.

Nad faworytami plasowały się żony. Właściwie przez sułtana były traktowane podobnie jak kochanki, jedynie ich dzieci bardziej się liczyły niż dzieci innych kobiet haremu. Wystarczyło, że sułtan trzykrotnie wypowiedział „Nie chcę cię”, by odprawić żonę – rozwieść się. Żony nie miały wpływu na rządzenie krajem, ale wypowiadały się w sprawach społecznych i kulturalnych. Mogły swobodnie poruszać się poza pałacem i tonęły w złocie i biżuterii. Ich los jednak był równie smutny jak niewolnic.

Po śmierci sułtana wszystkie jego żony, kochanki i matki jego dzieci przenoszono do starego pałacu. Czasami następca tronu topił bezdzietne kochanki zmarłego sułtana. Kiedy żona zachorowała odsuwano ją i zastępowano nową. Po śmierci żony, wszystkie jej bogactwa wracały do sułtana. Najważniejsza była matka władcy. To kobieta, która przeszła przez wszystkie wyżej wymienione szczeble. Duża część władzy w haremie należała do niej. Matka często miała wpływ na wybór faworyt czy nawet żon. Zamieszkiwała najbardziej wytworne apartamenty pałacu, zapraszała gości i prowadziła wystawne życie. Do jej dyspozycji był tłum eunuchów i niewolnic, którzy byli na każde jej skinienie. Sułtan miał obowiązek odwiedzać matkę codziennie[12].

Każda z kobiet, która trafiła do haremu startowała z tego samego punktu, lecz życie każdej z nich układało się inaczej. Nawet wyjątkowa piękność w każdej chwili mogła stracić zainteresowanie sułtana lub ściągnąć na siebie gniew jego matki. W dużych haremach mieszkało wiele dziewcząt, które nigdy nie zostały zauważone. Te które nie chciały się podporządkować były odsyłane, a nawet zabijane, niektóre z nich sprzedawano wysokim urzędnikom. Wszystko zależało od usposobienia sułtana. Bywało i tak, że na zdradę przymykano oko, ale bywało też tak, że ścinano za nią głowy. Same kobiety również różnie się wobec siebie zachowywały. Jedne tworzyły sojusze, inne działały na własną rękę, a jeszcze inne pozostawały w cieniu. Zdarzało się wielokrotnie, że faworyta lub oblubienica, czy to za sprawą matki, czy przez wybór samego sułtana, z ostatniego miejsca trafiała na pierwsze. Życie na każdym z tych szczebli było dostatnie. Każda z kobiet miała miejsce do spania, swoje ubrania, biżuterię i niemały przydział pożywienia oraz kosmetyków, nie wykluczało to jednak nieustającego wyścigu po szczeblach hierarchii. Mieszkanka haremu zawsze musiała być czujna. Miejsce to było siedliskiem plotek, intryg i rywalizacji.

Walka toczyła się o wysoką stawkę. Awans w hierarchii haremu oznaczał awans w wielu aspektach życia. Chociaż żadna z nich nie mogła być pewna swojego miejsca w szeregu, dążyły do trafienia do grupy faworyt, a nawet i żon.

 


[1] Seraj – pałac sułtański.

[2] Por. W. Michalska-Krajewska, Tajemnice haremu, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 2003, s. 82-84.

[3] Por. tamże, s. 90-92.

[4] Tamże, s. 92.

[5] Eunuchowie – strażnicy w haremie, zazwyczaj czarnoskórzy chłopcy, poddani w dziecięcym wieku kastracji, co miało dać pewność, że nie będą spółkować z kobietami sułtana.

[6] Por. tamże, s. 92-94.

[7] Tamże, s. 95.

[8] Por. tamże, s. 98-102.

[9] Por. W. Walther, Kobieta w Islamie, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1982, s. 116.

[10] Por. W. Michalska-Krajewska, Tajemnice haremu, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 2003, s. 112-113.

[11] Tamże, s. 114.

[12] Por. tamże, s. 114-133.

Bibliografia

Michalska-Krajewska W., Tajemnice haremu, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 2003.

Walther W., Kobieta w Islamie, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1982.

Źródło zdjęcia Link Creative Commons, Autorstwo Rene de Paula

Klaudia Sedlaczek – I rok magisterskich studiów kulturoznawczych; Instytut Nauk o Kulturze i Studiów Interdyscyplinarnych Uniwersytetu Śląskiego