20677315853_fae49d4cfa_z

Ludność tubylcza Chile od pierwszych chwil swego istnienia skazana była na ciągłą walkę o przetrwanie i należne jej prawa. Od XII do XIV w. pozostawała, w większości przypadków, zależna od Imperium Inków. W połowie szesnastego stulecia na jej terytoria wtargnęli Hiszpanie, rozpoczynając blisko trzystuletni okres wyzysku gospodarczego, niewoli i eksterminacji. W 1817 r., kiedy Chilijczykom udało się uzyskać niepodległość, przyznali swoim tubylczym braciom areały ziemi, która w latach 1850–1880, w wyniku napływu do kraju europejskich migrantów, była im sukcesywnie odbierana.
W 1884 r. rdzennych mieszkańców chilijskich przeniesiono do rezerwatów, co wywołało wśród nich falę chorób, zwiększyło poziom ubóstwa, skalę zgonów i bratobójczych walk o przeżycie. Choć w 1927 r. przegłosowano Prawo Tubylcze, w myśl którego chilijscy Indianie mogli legalnie kupować i posiadać na własność ziemię, nigdy nie zostało ono wdrożone, a  sytuacja ludności tubylczej z roku na rok coraz bardziej się pogarszała. Poprawa nastąpiła w połowie lat sześćdziesiątych i na początku lat siedemdziesiątych XX w., kiedy zniesiono rezerwaty, a prezydent Frontu Jedności Ludowej, Salvador Allende, przeprowadził korzystną dla rdzennych społeczności reformę rolną. Dojście do władzy generała Augusto Pinocheta w 1973 r. odcisnęło, poprzez negację istnienia w państwie ludności tubylczej, wprowadzenie dekretów prawnych, pozbawiających chilijskich Indian ziemi
i stosowania różnorodnych środków terroru, krwawe piętno na rdzennych społecznościach.
Nie pozbawiło ich jednak woli do walki, o czym świadczyła wzrastająca liczba organizacji rdzennych społeczności, domagających się uznania i poszanowania tubylczych praw. Apele te przyniosły rezultat w 1989 r. za sprawą nowo wybranego prezydenta Patricio Aylwina, i jego Koalicji Partii na rzecz Demokracji, doprowadzając do powstania Specjalnej Komisji dla Ludów Tubylczych, Prawa 19.253 oraz, w późniejszych latach, kolejnych komisji, organów politycznych i programów, służących zadośćuczynieniu chilijskiej ludności tubylczej za wyrządzone na przełomie dziejów krzywdy
i nawiązanie z nią nowych relacji.

W myśl państwowego spisu powszechnego z 2012 r., 11,08% obywateli Chile – 1,84 mln osób[1]– powyżej 14 roku życia[2] identyfikuje się jako członków dziewięciu grup etnicznych (Atacameño, Aymara, Colla, Diaguita, Kawasgar, Mapuche, Quechua, Rapa- Nui i Yagán)[3] uznanych na mocy prawa przez rząd chilijski za pierwotne społeczności państwa[4]. 88% tych informatorów uważa się za Mapuczy, 6,22% za Aymara, 2,46% za Diaguita, 0,74% za Quechua, 0,74% za Kolla, 0,46% za Rapa Nui, 0,33% za Atacameño, 0,1% za Kawesgar i 0,07% za Yagan[5]. Warto byłoby przyjrzeć się bliżej poszczególnym grupom.

Atacameño zamieszkują oazy i doliny solniska Atacamy i dorzeczy rzeki Loa w chilijskim regionie Antofagasta. Niewielkie populacje tych plemion egzystują w północnozachodniej Argentynie, w miastach: Salta i Jujuy, oraz w Altipiano,
w południowozachodniej Boliwii. 8,2% chilijskich przedstawicieli tego plemienia powyżej dziesiątego roku życia nie potrafi pisać i czytać, przy czym wśród mężczyzn wskaźnik analfabetyzmu osiąga wartość 6,5%, przy 10% u kobiet. Pomiędzy stoma członkami Atacameño, tylko dwie osoby w wieku od piętnastu do dwudziestu pięciu lat należą do analfabetów, w przedziale powyżej pięćdziesiątego roku życia z brakami w wykształceniu zmaga się dwadzieścia pięć osób[6]. Gospodarka Atacameño bazuje na rolnictwie, hodowli i zbieractwie (ziół, owoców)[7]. Podstawową „jednostkę produkcyjną” społeczności stanowi rodzina, utrzymująca się dzięki jak najlepszym wykorzystywaniu ziemi i występujących na niej zasobów[8]. Coraz większą rolę odgrywa również rzemiosło, wytwarzane tkaniny, wyroby z ceramiki i metalu oraz kosze znajdują rosnące grono nabywców na lokalnych targowiskach[9]. Atacameño, naśladując andyjsko-katolicki model kulturowy, posługują się, w życiu religijnym i społecznym, dualnym myśleniem. Przeważający odsetek rytualnych czynności i tradycji wiąże się z ważnymi, religijnymi datami, każda miejscowość ma swojego własnego, katolickiego patrona: San Pedro de Atacama – świętego Pedro, Toconao – świętego Łukasza, Peine – świętego Rocha[10]. Z drugiej strony kultywuje się wierzenia, oparte na koncepcjach mitycznych , do dziś składa się ofiary Pachamama, bóstwu utożsamianemu z ziemią, duchom gór – tata- cerros, i wód – tata putarjani, jak i przodkom – tata abuelos[11].

W 1999 r. chilijski rząd wprowadził „Programas Origenes”, by zapoczątkować gwałtowny rozwój oraz poprawić gospodarcze oraz kulturowe warunki życia Atacameño.
W San Pedro de Atacama, dzięki pomocy Agencia de Cooperación Internacional de Chile
i wspomianej inicjatywie rządowej, narodziła się ekoturystyka, znacząco redukując marginalizację Indian Atacameño[12].

Szacuje się, że na terenie Chile żyje obecnie około 48 000 Indian Aymara[13], z czego większość wchodzi w skład mieszkańców miast na północy kraju[14]. Niektóre społeczności kontynuują jednakże, ustalony od stuleci, styl życia, oparty na rolnictwie oraz hodowli lam i alpak w celu pozyskiwania wełny, mleka i mięsa[15]. Egzystują one w starych, górskich wioskach, graniczących z Rezerwatem Biosfery Lauca UNESCO, położonym w północnym Chile, w regionie Arica i Parinacota[16]. Rozwijająca się z roku na rok na omawianym obszarze turystyka spowodowała, że jedna z wiosek, Parinacota, stała się najczęściej odwiedzanym przez  turystów miejscem Aymara, świadczącym usługi gastronomiczne, noclegowe (odpoczynek po podróży w „oryginalnej” chacie Indian) i komercyjne (sprzedaż poncz, skarpetek, kapeluszy i ozdób, wykonywanych przez indiańskie społeczności)[17]. Praktykowana przez Aymara religia stanowi kombinację tradycyjnych wierzeń andyjskich i rzymskokatolicyzmu. Duchowość dla tego plemienia wyraża się nie tylko w religijnej, uświęconej egzystencji, ale i w zwykłym, codziennym życiu. Najwyższa Istota to twórca wszystkich rzeczy – tych, które możemy zobaczyć i poczuć, jak i tych nam nieznanych[18]. Wiara współczesnych Indian Aymara zakorzeniona jest w tradycjach Inków, unaocznia się przez zaangażowanie w medycynę ludową oraz rytualne ofiary dla inkaskiego boga słońca Inti i bóstwa ziemi Pachamama[19].

Indianie Kolla (Colla)[20], w liczbie ponad  stu dwudziestu tysięcy osób, osiedlili się w zachodniej Boliwii, Chile i Argentynie, w prowincjach Jujuy i Salta. Zagospodarowują oni posiadane przez siebie połacie ziemi w wysoko położonych, amazońskich lasach deszczowych[21].

Diaguita, zwani również Diaguita – Calchaqui, zamieszkują obszar Atacamy i Coquimbo w północnym Chile oraz prowincje Salta, Catamarca, La Roja i Tucumacan w północnozachodniej Argentynie[22].  Przeważająca część chilijskich Diaguitów zajmuje teren doliny Huasco, znajdując się w bliskim sąsiedztwie Barrick Gold, największej firmy wydobywającej złoto na świecie[23], która realizuje w omawianym regionie swój projekt wydobywczy Pascua Lama[24]. W 2006 r. Barrick Gold,  w ramach odszkodowania za szkody dla środowiska, wywołane prowadzoną przez siebie działalnością,  tworzył Program Wsparcia w Dolinie Huasco, poświęcony Diaguitom. Indiańscy hodowcy przeszli specjalne szkolenia z zakresu ochrony zdrowia zwierząt.  Plemienne rzemieślniczki i artystki, zachęcone przez przedstawicieli firmy, przeprowadziły warsztaty twórcze dla młodych pokoleń Diaguita, wraz z uczestnikami szkolenia zdobyły niezbędne kwalifikacje, umożliwiające im korzystną sprzedaż swoich wyrobów w kraju i za granicą. Dzięki pozyskanym od Barrick Gold funduszom, światło dzienne ujrzały książka[25] i film dokumentalny, opisujące historię i kulturę plemienia Diaguita[26].

Tradycyjne terytorium Kawasgar rozciąga się od Zatoki Penas do Kanału Cockborn po zachodniej stronie Ziemi Ognistej, włączając Cieśninę Magellana i południowy skraj kanału Sarmiento. Malejąca z roku na rok społeczność kultywuje tradycje przodków, zajmując się rybołówstwem, myślistwem i drobną wytwórczością[27]. Ostatnie lata cechuje migracja znacznej części społeczności miedzy miastami. W 1996 r., w południowochilijskim porcie Puerto Eden, w regionie Magallanes, żyło dwunastu reprezentantów Kawesgar i dwóch pozostałych na wyspie Guarelo[28]. W Punta Arenas i Puerto Natales, nad Cieśniną Magellana, mieszka około siedemdziesiąt sześć osób, identyfikujących się jako Kawesgar. Ludność, egzystująca w Punta Arenas, tylko w 6% posługuje się swoim językiem i doświadcza dalszych procesów dekulturacji[29].

Mapucze tworzą największą liczebnie[30] grupę rdzennej ludności Chile, występującą przede wszystkim w miastach Araukanii, stolicy kraju, Santiago, i, w nieco mniejszych grupach, w regionie Bio Bio i Los Lagos[31]. Wchodzą oni również w skład indiańskich społeczności Argentyny, rozwijając się w jej południowozachodniej części[32]. 37% chilijskich Mapuczy ukończyło szkoły średnie, 10,5% może pochwalić się wyższym wykształceniem. Wskaźnik alfabetyzacji u mapuczańskich reprezentantów powyżej piątego roku życia wynosi 81, 2%, w przedziale od dziesiątego do trzydziestego czwartego roku życia plasuje się na poziomie 96,2%[33]. osiemdziesiąt tysięcy indiańskich mieszkańców Araukanii jest dwujęzycznych, dwieście tysięcy posługuje się tubylczym językiem Mapudungun[34]. Silną pozycją społeczną cieszy się machi – przywódca religijny. Dysponuje on rozległą wiedzą na temat medycyny ludowej, świętych kamieni i zwierząt. Choć znaczna część mapuczańskich społeczności wyznaje chrześcijaństwo, żywe pozostają pierwotne wierzenia Mapuczy – oddawanie czci własnym bogom, postrzeganym jako niewidzialni, starsi ludzie, posiadający ograniczoną moc, jak i indywidualne poczucie grzechu i potępienia[35]. Mimo,
że większość Mapuczy żyje obecnie na terenach zurbanizowanych, starsi reprezentanci tego plemienia pozostali na wsiach, zarabiając na utrzymanie jako rolnicy, hodowcy czy rzemieślnicy[36]. Podejmowanie decyzji i utrzymywanie rodziny w tej społeczności pozostaje domeną mężczyzn, podczas, gdy rola kobiet ogranicza się do zajmowania się domem oraz ziołolecznictwa[37]. Gdy Mapuczance uda się znaleźć pracę, zazwyczaj wiąże się ona ze sprzątaniem lub służbą domową, w dodatku jest niskopłatna[38].

Oprócz Chile Indianie Quechua przebywają w Peru, Boliwii i Ekwadorze[39]. Posługują się swoim własnym językiem[40]. Uprawiają ziemię, hodują zwierzęta, sprzedają rękodzieło i produkty rolne na lokalnych targowiskach, pielęgnują tradycje przodków, choć część z nich zaczyna opuszczać rodzinne wioski i migrować do miast, przejmując stopniowo zachodni styl życia[41].

Ponad dwutysięczna[42] grupa Indian Rapa Nui utrzymuje się dzięki rolnictwu i połowowi owoców morza[43]. Coraz większe znaczenie zaczyna ona jednak przypisywać wzrastającemu systematycznie ruchowi turystycznemu na wyspie – w 2000 r. do brzegów Rapa Nui zawitało jedenaście tysięcy osób, zaś dwanaście lat później było to już czterdzieści pięć tysięcy[44].

Społeczność Yagan (Yamana), zamieszkująca południowe krańce Chile, od Półwyspu Brecknock do Przylądka Horn[45], liczy obecnie mniej niż sto osób, które w wyniku kontaktu z silniejszą kulturą chilijską zatraciły swoje zwyczaje i tradycje[46]. Bogactwo językowe Yagan podtrzymuje jedynie Cristina Calderon, ostatnia Indianka posługująca się językiem przodków[47].

Status ludności tubylczej nie przynosi rozwiązania dla rosnącej liczby problemów, z jakimi muszą zmagać się indiańskie społeczności Chile – powolnym zanikiem,  marginalizacją społeczną, ubóstwem czy walką o ziemię. Daje on jednak możliwości dowodzenia swoich praw i przywilejów na drodze sądowej bądź tworzenia ruchów i organizacji, reprezentujących interesy najstarszych mieszkańców chilijskiego państwa.

Zadośćuczynienie, zaoferowane Diaguitom przez Barrick Gold, nie przyniosło rozwiązania dla problemu chorób, na jakie coraz częściej zapadają diaguiccy Indianie.
Wraz z rozwojem prac wydobywczych, do rzek doliny Huasco, będących podstawowym miejscem pozyskiwania przez Diaguitów wody pitnej, przedostają się kwasy, zawierające arszenik, aluminium i siarczany[48]. Związki te trafiają następnie do powietrza, do pól uprawnych, a także pozyskiwanych z nich warzyw oraz owoców, i wywołują poszczególne odmiany raka oraz chorób układu pokarmowego u lokalnej ludności[49]. Korzystaniu z innych rzek przez Diaguitów nie sprzyja położenie miejsca ich zamieszkania. Od niepamiętnych czasów żyją oni bowiem u podnóża Andów, na górzystym terenie, gdzie jedyną formę nawadniania stanowią polodowcowe rzeki, spływające ze szczytów gór[50]. Odkąd zaczął się projekt Barrick Gold, obniża się poziom wody w rzekach, na dodatek jest ona mętna i silnie zanieczyszczona[51].
W wywiadzie dla miejscowej prasy Indianka z doliny Huasco, Meri del Rosario, wspomniała, iż choruje na raka tarczycy, lekarze rokrocznie usuwają jej torbiele z gardła, a winę za to ponosi, jej zdaniem, zanieczyszczanie rzek przez Barrick Gold[52]. Leonel Rivera Zuleta, pięćdziesięciosześcioletni, diaguicki rolnik, podzielił się z dziennikarzami następującą refleksją:

Jedną z trosk, jakie nosimy, wobec tego przedsiębiorstwa, jest fakt, że pracuje ona z ogromną ilością cyjanku.
Kto nas zapewni, że pewnego dnia nie wydarzy się wypadek, który wywoła nieodwracalne skażenie natury i ludzi[53].

Przywódczyni Diaguitów z doliny Huasco, Yovana Paredes Paez, zaznacza, że:

Nie wiemy, jak dużo zanieczyszczeń mogą mieć owoce i warzywa, które jemy. Nasze farmy nie są już takie same. Zwierzęta umierają z głodu, bo nie chcą jeść skażonej roślinności ani pić zanieczyszczonej wody. Wszystko się zmieniło[54].

Pomimo wstrzymania prac koncernu przez przedstawicieli chilijskich władz w 2013 r. i prób nawiązania porozumień z miejscową ludnością, Barrick Gold wciąż wydaje się być bardziej nastawiony na zyski niż skutki swojej działalności, o czym świadczą wyniki kontroli, przeprowadzone przez chilijskich inspektorów środowiska, wykazujące znaczące nieprawidłowości
w działalności firmy, wpływające na pogorszenie środowiska naturalnego i zdrowia Diaguitów[55]. Najczęściej wskazywały one na trzymanie i używanie przez koncern szkodliwych dla zdrowia i życia substancji chemicznych, nieinformowanie odpowiednich służb o problemach i zmianach, związanych z realizowanym projektem czy też brak danych,
a co za tym idzie, nieprzeprowadzanie dostatecznej liczby kontroli poszczególnych elementów projektu[56].

Barrick Gold nie jest jedyną kompanią wydobywczą, z jaką musieli zmierzyć się Diaguici. Spółki joint venture Goldcorp i New Gold postanowiły przeprowadzić na zamieszkiwanym przez Indian terenie projekt wydobywczy o nazwie El Moro[57]. Prace nad realizacją tego zadania zostały jednak, decyzją Sądu Najwyższego Chile, zatrzymane w kwietniu 2012 r. Diaguici poddali bowiem w wątpliwość, w formie zażalenia wystosowanego do chilijskiego wymiaru sprawiedliwości, poziom szkodliwości zamierzonych działań firm dla środowiska naturalnego[58]. Wyrok wstrzymał prowadzenie dalszych czynności wydobywczych do czasu konsultacji przedstawicieli wspomnianych przedsiębiorstw z członkami diaguickich plemion[59].

Od stycznia 1993 r. Mapuche, w postaci Mapuczańskiej Rady Interregionalnej (Mapuche Inter- Regional Council) przynależą do Organizacji Narodów i Ludów Niereprezentowanych[60] (Unrepresented Nations and Peoples Organisation)[61]. Mapuczańska Rada Interregionalna tworzy organizację ochronną, z siedzibą w Temuco, jednocząc pod swoim panowaniem sześć mapuczańskich organizacji w Chile i Argentynie. Dąży ona do zwiększenia standardów życia, ochrony mapuczańskiej kultury, zwrotu ziem, będących własnością przodków mapuczańskich Indian i możliwości pełnego stosowania przez Mapuczy prawa do samostanowienia[62].

11 maja 1996 r., w brytyjskim Bristolu, grupa Mapuczy i Europejczyków, związana z losem ludów tubylczych i narodów Ameryk, w szczególności Mapuczy z Chile i Argentyny, powołała do życia organizację Mapuche International Link, zastępując tym samym Komitet Zagranicznych Mapuczy (Comite Exterior Mapuche), działający okazjonalnie od 1978 r. Cele i zamiary Mapuche International Link są stale rozwijane i poszerzane, z perspektywą umożliwienia rdzennym społecznościom całkowitego uczestnictwa w ich własnym rozwoju i, w ostateczności, osiągnięcia prawa do samostanowienia[63]. Organizacja pracuje w duchu Międzynarodowej Dekady Ludów Tubylczych Organizacji Narodów Zjednoczonych (1994–2004), poświęconej zwróceniu uwagi świata na łamanie praw człowieka, dekonstrukcję środowisk i kultur rdzennych społeczności, kontynuacji walki o uznanie praw ludów tubylczych do ziemi ich przodków[64]. Trzon działalności Mapuche International Link stanowi promocja interesów rdzennych społeczności i narodów Chile, uzupełniana o zwiększanie świadomości społecznej o ludach tubylczych i ich walce o przetrwanie, używanie nowoczesnych środków komunikacji, dostarczających informacji o rdzennych kulturach, zwłaszcza Mapuczy, rozwijanie kontaktów między mapuczańskimi a europejskimi organizacjami, w tym udział Mapuczy w bogatej różnorodności kulturowej świata za pomocą wystaw, publikacji, wizyt na konferencjach i obradach ONZ[65]. Duży nacisk kładzie się również na zachęcanie Europejczyków do zasilania szeregów aktywistów, pracujących na rzecz Mapuczy, promocję wszystkich uznanych porozumień i konwencji międzynarodowych Organizacji Narodów Zjednoczonych oraz Organizacji Narodów i Ludów Niereprezentowanych, rozwój kontaktów z innymi grupami Mapuczy i rdzennymi społecznościami z całego świata[66].

Spory Mapuczy z rolnikami, podporządkowującymi sobie coraz większe połacie ziemi i państwem chilijskim, toczą się od lat, nigdy jednak nie były prowadzone na taką skalę, jak to ma miejsce od obecnej dekady. Wszystko zaczęło się w 2002 r., kiedy  policja, w ramach działań prewencyjnych, przeprowadziła atak na mapuczańską wioskę, aresztując poszczególnych członków społeczności i raniąc innych, w tym śmiertelnie  siedemnastoletniego chłopca[67]. 8 października 2002 r. prezydent Piñera podpisał dekret ustanawiający Tubylczy Obszar Rozwoju (Indigenous Development Area), definiowany jako obszary, gdzie agencje państwowe będą prowadzić działania zmierzające do harmonijnego rozwoju rdzennej ludności. Dokument ten przyjęło trzydzieści siedem z czterdziestu dwóch mapuczańskich grup[68] – nie wszystkie, bowiem Indianie wciąż akcentują fakt, że państwo nie wprowadza w życie postanowień ratyfikowanych traktatów międzynarodowych, zabezpieczających tubylcze prawa. Zamiast rozwiązywać palące problemy, władze, zdaniem Mapuczy, usiłują zniechęcić
ich do jakiejkolwiek mobilizacji, aktywności politycznej i społecznej[69]. Przynosi to odwrotny skutek, co potwierdza zdarzenia z listopada 2012 r. – grupa mapuczańskich Indian zablokowała wówczas jedną z dróg, uniemożliwiając przejazd autobusu turystycznego z grupą seniorów. Rozkazała podróżnym wysiąść z autobusu, po czym podpaliła go, czyniąc to samo z dwiema ciężarówkami, których kierowcy próbowali ją zatrzymać[70].

7 sierpnia 2013 r. w araukańskiej Ercillli, należącej do Mapuczy, ale pozostającej pod kontrolą policji, znaleziono ciało młodego  aktywisty, Rodrigo Elicer Melinao Licána, z ranami postrzałowymi w klatce piersiowej. dwudziestosześcioletni Mapucz w 2012 r. został skazany na pięć lat i jeden dzień więzienia za podpalenie lasu oraz pięćset czterdzieści jeden dni za zaatakowanie autobusu i ciężarówki. Od ogłoszenia wyroku pozostawał on w ukryciu, tłumacząc, że sędzia Luis Chamorro prześladuje mapuczańskich działaczy[71]. Rodzina ofiary oskarżała chilijską policję o zabójstwo, a sama śmierć aktywisty zaogniła i tak napięte stosunki między Mapuczami a państwem chilijskim[72]. Pod koniec grudnia 2013 r. doszło do kilkunastu, sabotażowych, akcji, przeprowadzonych przez mapuczańskich aktywistów,  przeciwko zajmowaniu przez władze chilijskie indiańskich ziem, w tym do podpalenia prywatnego domku wiejskiego w Ller-Lleu i siedziby jednego z przedsiębiorstw w Vilcun[73]. Odpowiedzią ze strony władz było użycie najnowszej technologii nadzoru, w tym wykorzystanie samolotów szpiegowskich, by zapewnić spokój i kontrolować przepływ ludzi, szczególnie nocą, oraz zwiększenie liczby policjantów patrolujących miejsce konfliktu[74]. 3 stycznia 2014 r. chilijski rząd wyznaczył specjalnego śledczego- prokuratora Alberto Chiffelle – do wyjaśnienia niedawnych incydentów, jakie miały miejsce w Araukanii[75]. 13 lutego 2014 r. grupa czterdziestu mapuczańskich kobiet z Chile i Argentyny – Mujeres sin Fronteras rozpoczęła protest przeciwko, planowanej przez chilijski koncern energetyczny Mediterráneo i włoskiego potentata Endesa budowie zapory w dolinie Patagonii[76]. Aktywistki tłumaczyły, iż przewidywane przedsięwzięcie spowoduje zalanie dwunastu tysięcy akrów ziemi w Chile i Argentynie, dlatego też były one zdeterminowane, by chronić swoje tereny i utrzymać naturalne piękno środowiska[77].

14 marca 2014 r., wybrany na gubernatora Araukanii, Francisco Huenchumilla, poprosił mapuczańskie społeczności o wybaczenie za stosowane wobec nich represje i zajęcie przez rząd tubylczych ziem[78]. Urzędnik powiedział w czasie zwołanej konferencji:

Jako gubernator i jako Huenchumilla Jaramillo, reprezentant dwóch światów, przychodzę, by przeprosić Mapuczy za kradzież waszych ziem przez państwo. Państwo ma nierozstrzygnięty dług z Mapuczami i przez więcej niż 130 lat, wdrażało politykę publiczną, niebędącą w stanie poradzić sobie z wyciągnięciem tego regionu z ubóstwa ani z jego egzystencją jako jednego
z najmniej rozwiniętych regionów[79].

Gubernator wystosował również przeprosiny do potomków osadników – głównie z Północnej Europy, którzy wyemigrowali do tego regionu wiele lat temu i budowali tu swoje życie, mówiąc im, że polityka państwowa zwabiła ich w „nieodpowiednie” miejsce w „nieodpowiednim” czasie[80]. Potwierdził, iż razem z obecną prezydent Chile, Michelle Bachelet, reprezentują zmianę w polityce ukierunkowanej na Araukanię i w tzw. konflikcie Mapuczy:

Nikt nie może dokonywać cudów, i ja nie jestem pod tym względem inny, ale muszą nastąpić zmiany- to jest nasz cel. Najważniejsze, podręczne, kwestie, podlegające rządowi, jak ziemia, autonomia, uznanie i udział w życiu politycznym- będą miały we mnie zdecydowanego adwokata[81].

Dodał, że będzie pracował na rzecz zakończenia przemocy w regionie, twierdząc, że każdy powinien zmierzać do stworzenia „klimatu szacunku i tolerancji”[82]. 6 października 2014 r. doszło do starć między stołeczną policją a mapuczańskimi demonstrantami, protestującymi przed pałacem prezydenckim, przeciwko zamordowaniu przedstawiciela Mapuczy- Jose Mauricio Quintriqueo Huaiquimilla[83]. Mapuczańscy strajkujący reprezentowali stanowisko, w myśl którego ich tubylczy brat został celowo przejechany przez traktor z przyczepą po wkroczeniu na prywatną posesję w Araukanii[84]. Do zdławienia protestu policja użyła armat wodnych, aresztowała przy tym kilkunastu demontrantów[85]. 16 kwietnia 2015 r. Mapucze, zamieszkujący region rzeki Bio- Bio w południowym Chile, rozpoczęli starania o anulowanie pozwolenia na rozszerzenie działalności na wspomnianym obszarze, jakiego reprezentanci władz państwowych udzielili koncernowi Celulosa Horcones[86]. Tłumaczyli, iż ugodę tą osiągnięto bez przeprowadzenia z nimi negocjacji, co stanowi pogwałcenie 169 Konwencji Międzynarodowej Organizacji Pracy, zakładającej, iż wszelkie sprawy odnoszące się do rdzennych społeczności danego terenu muszą być z nimi konsultowane[87]. 7 czerwca 2015 r. chilijski minister energetyki, Maximo Pacheco, odwiedził region Araukanii i zapowiedział budowę czterdziestu tam na ziemiach, należących do Mapuczy, co wywołało sprzeciw indiańskich społeczności[88]. Przedstawiciel rządu oświadczył, że nowe tamy, zakładane na rzekach, wywrą niebagatelny wpływ, poprzez połączenie z działającymi w Araukanii prywatnymi koncernami hydroelektrycznymi, na zwiększenie dostępu mieszkańców do elektryczności[89]. Występująca w imieniu Mapuczy Sieć dla Obrony Ziem nazwała wypowiedź ministra „policzkiem w prawdę, w obliczu praw człowieka i interesów osób żyjących na omawianym obszarze”[90].

3 września 2015 r. przedstawiciele mapuczańskich społeczności z Temuco wystosowali list otwarty do chilijskiej prezydent Michelle Bachelet, prosząc ją o wycofanie sił zbrojnych z ziem Mapuczy i przekazanie indiańskich ziem w odpowiednie ręce[91]. W przeciwnym razie, jak zaznaczyli: „nie pozostanie nic innego, jak tylko wyprowadzenie sił zbrojnych z naszych ziem własnymi siłami i zachowanie fizycznej i psychologicznej integralności naszych rodzin. Nie możemy akceptować agresji, jakiej doświadczają nasi krewni, i upokarzania naszych współbraci […]”[92]. Relacje między Mapuczami a przedstawicielami władz pozostają bardzo napięte.

Początki konfliktu między ludnością Rapa Nui a państwem chilijskim sięgają 1888 r., kiedy to Chile podpisało porozumienie ze społecznością Wyspy Wielkanocnej, przejmując kontrolę nad wspomnianym terytorium i ograniczając połacie ziemi Rapa Nui do powierzchni jednej mili kwadratowej. W 1933 r. państwo wynajęło pozostałe tereny prywatnym przedsiębiorcom, zajmującym się hodowlą owiec, i przejęło prawa własności do wszystkich, nietytułowanych obszarów wyspy[93].
W 1966 r. w Chile wprowadzono prawo nadające prezydentowi kraju uprawnienia do nadania własności ziemi Wyspy Wielkanocnej żyjącej na niej ludności i zakazujące transferu omawianego terytorium w obce ręce. Jednakże w trakcie rządów Pinocheta, nielegalnie prywatyzowano Rapa Nui, oddając ją chilijskim posiadaczom ziemskim, którzy współcześnie, razem z międzynarodowymi korporacjami dysponują większością powierzchni wyspy. Władze Chile wydają się faworyzować zagraniczne koncerny, zainteresowane eksploatacją Rapa Nui, zamiast zwrócić wyspę jej prawowitym właścicielom[94]. W 2010 r. klany Indian Wyspy Wielkanocnej zaczęły nielegalnie zajmować kolejne ziemie, by zwrócić uwagę na potrzebę poważnego i konstruktywnego dialogu w celu rozwiązania panującego konfliktu. Rząd odpowiedział na to użyciem siły w postaci służb mundurowych i prześladowaniem indiańskich liderów[95]. W grudniu 2010 r. chilijska policja rozpoczęła aresztowania członków Parlamentu Rapa Nui, na światło dzienne wychodziły kolejne sprawy brutalnych pobić reprezentantów poszczególnych klanów Wyspy[96]. Z początkiem sierpnia 2011 r., pod wpływem długotrwałych roszczeń i protestów, chilijski rząd zdecydował się oddać Rapa Nujczykom dziewięć akrów ziemi, ogłaszając swoją decyzję podczas, specjalnie zorganizowanej do tego celu, ceremonii, na którą sami zainteresowani nie zostali zaproszeni[97]. W tym samym miesiącu, ponad dwustu Indian z wyspy, Parlament Rapa Nui i Organizacja Kobiet Rapa Nui uczestniczyli w seminarium poświęconym prawom człowieka, zorganizowanym przez chilijskie organizacje pozarządowe, Indian Law Resource Center, International Working Group on Indigenous Affairs i Uniwersytet w Auckland, w trakcie którego podkreślono znaczenie problemów mieszkańców Rapa Nui, odrzucono propozycję przeprowadzenia konsultacji między rządem a reprezentantami wyspy i potępiono akcje użycia siły, stosowane przez władze w stosunku do Rapa Nujczyków[98]. Również w 2011 r. Sąd Apelacyjny w Valparaiso odrzucił wniosek klanu Hito z Rapa Nui, domagającego się zwrotu prawa własności do ziemi, na której wybudowano, funkcjonujący do dziś, Hotel Hanga Roa. Przedstawiciele wymiaru sprawiedliwości oparli swoją decyzję na nieposiadaniu przez klan odpowiedniej dokumentacji, potwierdzającej tytuł własności ziemi, pomimo, że członkowie Hito zamieszkują problematyczny obszar od pokoleń[99],[100]. W grudniu 2011 r. czterystu Rapa Nujczyków urządziło marsz, by wyrazić swoje rozczarowanie z  powodu nieprzyjęcia przez chilijską Izbę Deputowanych projektu ustawy, ograniczającej liczbę turystów na wyspie i określającej możliwości osiedlenia się na Wyspie dla osób z zewnątrz[101]. W maju 2013 r. chilijskie media prześcigały się w publikowaniu informacji na temat, sporządzonego przez International Work Group for Indigenous Affairs, raportu, zatytułowanego The Human Rights of the Rapa Nui people on Easter Island: Report of the international Observers’ Mission to Rapa Nui August 2011[102]. Autorzy dokumentu twierdzą, że chilijski reżim na Wyspie Wielkanocnej łamie prawa tamtejszej ludności do ziemi, samostanowienia i udziału w życiu politycznym[103]. O swoim wsparciu i chęci pomocy w walce zapewniają Rapa Nujczyków grupy rdzennych społeczności z innych krajów, m.in. przedstawiciele Unii Indian Kolumbii Brytyjskiej[104] czy Indianie Métis z Kanady[105].

Po Wojnie o Pacyfik (1879–1884 r.) rząd Chile przejął terytorium Indian Atacameño, dążąc do włączenia tej społeczności w naród chilijski, traktując jej przedstawicieli jako zwykłych rolników, górników, artystów etc. Mocą Najwyższego Dekretu z 10 marca 1997 r., władze powołały do życia w dystrykcie San Pedro de Atacama Obszary Tubylczego Rozwoju Atacama la Grande (Areas de Desarollo Indigena Atacama la Grande). Miały one służyć potrzebom rozwojowym czternastu plemionom Atacameño zamieszkujących na obszarach solnisk Atacamy, w miejscowościach: San Pedro de Atacama, Coyo, Sequitor, Santiago de Rio Grande, Machuca, Solor, Socaire, Peine, Quito, Talabre, Camar, Larache, Catarpe i Toconao, choć tak naprawdę wydają się instytucjonalizować inkorporację etniczności w relacji chilijskiego państwa z Indianami Atacameño[106]. Potwierdzają to słowa indiańskich mieszkańców Sequitor z 2004 r.:

[…] Aby zdobyć wodę, poszliśmy nawet do Santiago. Naszym celem było spotkanie z Prezydentem, ostatecznie widzieliśmy się z Ministrem Prac Publicznych. Przedstawiliśmy mu nasze oczekiwania, a on zobowiązał się do budowy kanałów doprowadzających wodę do Sequitor…ale wielu ludzi nie wie o podejmowanych przez nas wysiłkach, jak walczymy, by osiągnąć swoje cele, bowiem pod koniec dnia wszyscy jesteśmy Chilijczykami […][107].

W 1994 r. Cerro Colorado Mining Company rozpoczęło prace wydobywcze na ziemiach Indian Aymara. Osiem lat później społeczność ta zaobserwowała znaczący spadek poziomu wody i wysychanie terenów podmokłych. Firma wspomniała, że wypompowywała sto dwadzieścia pięć litrów wody na sekundę, ale odrzuciła wzięcie odpowiedzialności za stan mokradeł, przerzucając winę na powodzie, wywołane gwałtownymi burzami w 2001 r., „zjawisko przyrody, które w połączeniu ze skutkami pompowania, wywarło negatywny wpływ na naturalny przepływ wód”[108]. Cztery lata później rządowa Dyrekcja Generalna Wód stwierdziła, że ekosystem Aymara został wysuszony w wyniku podziemnych prac wydobywczych Cerro Colorado Mining Company[109]. 30 listopada 2009 r. Chilijski Sąd Najwyższy orzekł na rzecz przyznania społeczności Aymara prawa użytkowania miejscowych wód. W oczach grup ekologicznych, wyrok ten oznacza pierwszy krok na drodze ku dochodzeniu praw do zasobów od firm prywatnych i zagranicznych koncernów oraz utrzymania ich w sferze publicznej[110]. Dla Aymara decyzja ta służy jako początek zasadniczych zmian w ramach prawnych odnoszących się do ich roszczeń terytorialnych i praw[111]. Tego samego dnia wymiar sprawiedliwości w Chile wydał decyzję w sprawie Indian Aymara przeciwko Aqua Mineral Chusmiza, firmy zmierzającej do zdobycia praw do butelkowania i sprzedaży świeżej wody ze źródeł wykorzystywanych od wieków przez wspomniane plemię. Pozostawił on prawo do korzystania ze spornych ujść rzecznych w rękach tubylczej ludności[112].

Rdzenne społeczności chilijskie nie skupiają się wyłącznie na politycznej walce o swoje prawa. Równie ważne, w kontekście zacierania granic i podziałów społecznych,  jest dla nich promocja swojego dziedzictwa kulturowego wśród nieindiańskiej części społeczeństwa Chile i współdziałanie z nią w zakresie tworzenia kultury narodowej.

Mapuczański Nowy Rok należy do najhuczniej obchodzonych świąt w Chile. Tak zwany „Winol Tripantu” nadchodzi wraz z zimowym przesileniem półkuli południowej i wyznacza zmianę pór roku oraz, dla Mapuczy, wszechświata. Ceremonii tej przewodniczy zazwyczaj „machi” albo szaman, prowadzący indiańskie społeczności w towarzystwie refleksji dziękczynienia kosmosowi i matce naturze za poprzedni rok oraz próśb o zdrowie i pomyślność na kolejne dni[113].

W 1906 r. do miasteczka Pucon w Araukanii przybył Niemiec, Franz Tonck z rodziną. Bezpośredni kontakt ze społecznością Mapuczy pozwolił im poznać i przez lata doświadczać bogactwa kultury wspominanego plemienia. Ta bliskość przybrała materialną postać Muzeum Mapuczy, bazującego na konsolidacji i projektowaniu wizerunku araukańskiego regionu zgodnie z jego tożsamością[114]. Cele te udaje się realizować dzięki stałej współpracy z mapuczańskimi Indianami
przy doborze eksponatów wystawowych, przeprowadzaniu lekcji muzealnych czy tworzeniu katalogów i folderów informacyjnych.  Na nic nie zadałyby się kolorowe ilustracje, oryginalne stroje i ozdoby bądź odpowiednio wyeksponowane sprzęty, gdyby nie stał za nimi człowiek- żywe świadectwo poznawanej kultury.

MAPULAWEN – grupa mapuczańskich plemion z Lonquimay – poświęciła się gromadzeniu i uprawie ziół, na bazie których produkuje i rozprowadza, za pomocą swojej strony internetowej, ponad stu różnych leków oraz szeroką gamę naturalnych produktów homeopatycznych i kosmetyków, propagując jednocześnie medyczną wiedzę i praktyki przodków [115].

Od ponad piętnastu lat w Araukanii działa Nimi Kafe Pu Domo Indigenous Association (w języku Mapudungun „kobiety, które tkają z wzorami”) – stowarzyszenie około stu czterdziestu szwaczek, pochodzących z sześciu araukańskich regionów. Jego członkinie pracują na własnoręcznie wykonanych krosnach z charakterystycznych dla Araukanii gatunków drzew, obracają przędzę rękami i używają naturalnych barwników, pozyskiwanych z traw, kwiatów i warzyw[116].
Co więcej, wyrób ubrań odgrywa ważną rolę w przekazywaniu mapuczańskiego dziedzictwa kulturowego. Symbole odwzorowywane na tekstyliach odnoszą się do mitycznych wyobrażeń, wyrażają kosmologiczne wierzenia, przekazują tradycyjne opowieści. Kiedy matki uczą swoje córki tkactwa, automatycznie wyjaśniają im pochodzenie odwzorowywanych znaków i religii przodków. Gdy dystrybuuje się ubrania na sprzedaż, zawarte na nich opowieści i wierzenia Mapuczy przemierzają świat[117].

W Casa de la Mujer Mapuche, w chilijskim Temuco, mapuczańskie Indianki sprzedają produkty tradycyjnego, tubylczego rzemiosła, wysokiej klasy ubrania i wyroby ceramiczne, wychodzące spod rąk blisko czterystu zaprzyjaźnionych artystów Mapuczy[118].

Ruka Kimun (Dom Wiedzy) powstał w 1995 r., w Araukanii, w celu kierowania różnorodnymi kulturowymi i turystycznymi projektami, odnoszącymi się do mapuczańskich społeczności. Aby sprawnie koordynować specjalistycznymi programami akademickimi o kulturze Mapuczy, realizowanymi na wyższych, amerykańskich uczelniach czy w badaniach typu „World Learning”, „School for International Training”, stale współpracuje ze specjalistami z poszczególnych dziedzin[119]. Rozwija również alternatywną wobec tradycyjnej turystyki, formę kontaktu kulturowego, opierającą się na kilkudniowym pobycie w jednej z wiosek indiańskich oraz uczestnictwie w życiu i aktywnościach społeczności tego miejsca, a wyboru można dokonywać spośród mapuczańskich grup: Lafkence (żeglarzy), Nagche (ludności Centralnej Doliny), Wenteche (ludzi pogórzy)
i Pehuence (andyjskich górali)[120].

Coraz większego znaczenia nabiera Agencja Rozwoju Araukanii (Agencia Desarrollo Araucania) – prywatna korporacja z udziałem Regionalnego Rządu Araukanii, skupiona na produktywnym rozwoju regionu. Za wyzwanie przyjęła ona sobie poprawę wskaźników konkurencyjności Araukanii, wspieranie innowacyjnych przedsiębiorstw i publiczno- prawnych spółek sektorowych, dynamizację omawianego obszaru i budowę strategicznych aliansów, pozwalających
na regionalny postęp ekonomiczny[121].

Do najważniejszych uroczystości w życiu społeczności Atacameño należą: Czyszczenie kanałów nawadniających (La Limpia de canales), upamiętniające budowę i rozwój sieci irygacyjnych przez pierwszych osadników na pustyni Atacama, Rozkwit żywego inwentarza (El enfloramiento del ganado) i obchody pierwotnych kultów ku czci przodków (El culto a los tata abuelos o antepasados prehispanicos)[122]. Stanowią one nieliczne okazje do zapoznania się z językiem Atacameño, kunza, którego nazwę tłumaczy się jako „nasz”. Naukowcy wskazują, że wywodzi się on z makrochibczijskiej rodziny językowej, z zachodniej Kolumbii i Ekwadoru[123]. Dziś uznaje się go za martwy język, Atacameño posługują się nim wyłącznie w czasie świąt i śpiewu rytualnych pieśni, uważając go za swoje dziedzictwo kulturowe.

Przesilenie letnie oznacza dla Indian Aymara początek Nowego Roku (Willka Kuti, tzn. Powrót Słońca)[124]. Gromadzą się oni wówczas w świętych miejscach, z zamiarem powitania powracającego słońca i wyproszenia błogosławieństwa na nadchodzący rok[125]. Szamani Aymara rozniecają ogniska na wzgórzach i spalają w nich zeszłoroczne artefakty – m.in. ubrania, chleb i przybory szkolne-, mające przynieść dobrobyt w nowym roku. Odmawiając modlitwę w tubylczym języku, błogosławią każdego z uczestników ceremonii, wkładając do ognia przygotowane przez niego symboliczne zawiniątko. Kiedy tylko na niebie pojawiają się pierwsze promienie słońca, Aymara, kierowani przez swoich religijnych przewodników, podnoszą ręce, by wykąpać się w nawracającym słońcu[126].

Rokrocznie, od 1975 r., przez dwa pierwsze tygodnie lutego na Rapa Nui odbywa się festiwal szlachetnej rywalizacji Tapati (dosłownie „od ręki”). Początkowo miało to być święto muzyki i poezji, jednakże z upływem czasu jego program artystyczny rozszerzono o konkurencje sportowe, a współcześnie o pokazy rzeźbienia w drewnie i kamieniu, tworzenia biżuterii z naturalnie błyszczących muszli czy tabliczek z pismem rongo rongo[127], konkurs o tytuł królowej wyspy, wystawy lokalnej sztuki, obrazów i fotografii[128]. Przygotowania do obchodów Tapati trwają kilka tygodni. Rapanujscy artyści przygotowują scenę widowiskową, przyozdabiają ją rzeźbami, malują dekoracje, by stworzyć odpowiednią przestrzeń dla tematyki konkretnego Tapati, każdy z festiwali bazuje bowiem na innej myśli przewodniej[129].

Słowo „kultura” wywodzi się z łacińskiego wyrażenia colere, oznaczającego „uprawa, dbać, pielęgnować, kształtować”. To właśnie zdają się robić rdzenne społeczności Chile. Poprzez rozmaite, podejmowane akcje dbają o przetrwanie spuścizny przodków, a tym samym podstaw dziedzictwa kulturowego współczesnego chilijskiego państwa. O tym, że wiele jest jeszcze w tej kwestii do zrobienia, świadczy obecne położenie rdzennych społeczności, niejednokrotnie borykających się z ubóstwem, analfabetyzmem czy wykluczeniem społecznym, które za pomocą samoorganizacji w dziedzinie polityki i prawa oraz działalności społecznej i kulturalnej, walczą o lepsze jutro.

 


[1] Wobec ok. siedemnastu mln wszystkich Chilijczyków.

[2] Por. Informe y conclusiones finale- Consulta nacional indigena- Censo 2012, w: Oficjalna strona internetowa Państwowego Instytutu Statystycznego Chile: www.censo.cl (dostęp: 15.11.2015 r.)

[3] Rozmieszczenie poszczególnych społeczności na mapie Chile przedstawia Załącznik nr 2 na s.100.

[4] Ley 19253 de 1993: Articulo 1. El Estado reconoce como principales etnias indígenas de Chile
a: la Mapuche, Aimara, Rapa Nui o Pascuenses, la de las comunidades Atacameñas, Quechuas y Collas
del norte del país, las comunidades Kawashkar o Alacalufe y Yámana o Yagán de los canales australes.
El Estado valora su existencia por ser parte esencial de las raíces de la Nación chilena, así como su integridad
desarrollo, de acuerdo a sus costumbres y valores.

Por. Ley 19253, w: Oficjalna strona internetowa Biblioteki Kongresu Narodowego Chile: http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=30620&idVersion=1993-10-05 (dostęp: 15.11.2015 r.)

[5] Por. Informe y conclusiones finale- Consulta nacional indigena- Censo 2012, w: Oficjalna strona internetowa Państwowego Instytutu Statystycznego Chile: www.censo.cl (dostęp: 15.11.2015 r.)

[6] Por. Atacameño. Education and Literacy, w: The Indigenous People of Chile. A study of human rights
for three indigenous groups in Chile
, w: Oficjalna strona internetowa Southern Methodist University: http://faculty.smu.edu/rkemper/anth_4309-6309/Indigenous_Peoples_of_Chile.pdf (dostęp: 15.11.2015 r.)

[7] Por. Atacameño. Economy, w: Oficjalna strona internetowa Muzeum Sztuki Prekolumbijskiej w Santiago
de Chile: http://www.precolombino.cl/en/culturas-americanas/pueblos-originarios-de chile/atacameno/#/economia/ (dostęp: 15.11.2015 r.)

[8] Tamże.

[9] Por. Atacameño. Education and Literacy, w: The Indigenous People of Chile. A study of human rights
for three indigenous groups in Chile
, w: Oficjalna strona internetowa Southern Methodist University: http://faculty.smu.edu/rkemper/anth_4309-6309/Indigenous_Peoples_of_Chile.pdf (dostęp: 15.11.2015 r.)

[10] Por. .Atacameño. Religion, w: The Indigenous People of Chile. A study of human rights for three indigenous groups in Chile, w: Oficjalna strona internetowa Southern Methodist University: http://faculty.smu.edu/rkemper/anth_4309-6309/Indigenous_Peoples_of_Chile.pdf (dostęp: 15.11.2015 r.)

[11] Tamże.

[12] Por. .Atacameño. Development, w: The Indigenous People of Chile. A study of human rights for three indigenous groups in Chile, w: Oficjalna strona internetowa Southern Methodist University: http://faculty.smu.edu/rkemper/anth_4309-6309/Indigenous_Peoples_of_Chile.pdf (dostęp:  31.08.2015 r.)

[13] Według ostatnich danych ok. 2 mln Indian Aymara mieszka w Boliwii, 0,5 mln. w Peru, 4 tys. w Argentynie. Por. Aymara, w: Oficjalna strona internetowa portalu poświęconego poszczególnym kulturom na świecie: http://www.everyculture.com/wc/Afghanistan-to-Bosnia-Herzegovina/Aymara.html (dostęp: 15.11.2015 r.)

[14] Por. Aymara: the people of highlands, w: Oficjalna strona internetowa ThisisChile, poświęcona Chile: http://www.thisischile.cl/Article.aspx?id=6807&sec=419&eje=&t=aymara%3a-the-people-of-the-highlands&idioma=2 (dostęp: 15.11.2015 r.)

[15] Por. Pueblos originarios de Chile: aymaras, w: Oficjalna strona internetowa chilijskiego portalu EducarChile:  http://www.educarchile.cl/Portal.Base/Web/VerContenido.aspx?ID=205512
(dostęp: 15.11.2015 r.)

[16] Por. LAUCA, w: Oficjalna strona internetowa Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Oświaty, Nauki
i Kultury:http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=CHI+05&mode=all (dostęp: 15.11.2015 r.)

[17] Por. Aymara: the people of highlands, w: Oficjalna strona internetowa ThisisChile, poświęcona Chile: http://www.thisischile.cl/Article.aspx?id=6807&sec=419&eje=&t=aymara%3a-the-people-of-the-highlands&idioma=2 (dostęp: 15.11.2015 r.)

[18] Por. Aymara. Religion…

[19] Tamże

[20] Samo słowo „Kolla” po raz pierwszy w historii pojawiło się jako określenie topograficznej sekcji, na jakie Inkowie podzielili, po podboju, Indian Aymara. Z nieznanych przyczyn, inkascy wojownicy nadali przydomek ‘Kollasuyu” wszystkim, znajdującym się pod ich panowaniem, społecznościom dzisiejszego Altipiano. Hiszpanie przejęli to określenie, skracając „Kollasuyu” do „Kollao”. Termin „Kolla” został zaadoptowany
do języka hiszpańskiego, używanego w Ameryce Łacińskiej, jako lokalny idiom, odnoszony do społeczności, egzystujących na dużych wysokościach, odróżniający ich od mieszkańców równin. Por. H. Osborne, Indians
of the Andes: Aymaras and Quechas
, Taylor and Francis, Londyn 1952, s.9.

[21] Por. Argentina: the struggle of the Kolla people, w: Oficjalna strona internetowa World Rainforest Movement: http://www.wrm.org.uy/bulletin/5/Argentina.html (dostęp: 15.11.2015 r.)

[22] Por. Diaguita, w: Oficjalna strona Intercontinental Cry Magazine, poświęconego rdzennej ludności poszczególnych obszarów na świecie: http://intercontinentalcry.org/peoples/diaguita/ (dostęp: 15.11.2015 r.)

[23]Por. About us, w: Oficjalna strona internetowa Barrick Gold: http://www.barrick.com/company/profile/default.aspx (dostęp: 15.11.2015 r.)

[24] Por. Barrick Gold: Is Pascua- Lama A Company Breaker ?, [w:] Oficjalna strona internetowa portalu Seeking Alpha, poświęconego inwestycjom: http://seekingalpha.com/article/1534372-barrick-gold-is-pascua-lama-a-company-breaker?source=google_news (dostęp: 15.11.2015 r.)

[25] Etnia Diaguita, dostępna w języku hiszpańskim na stronie internetowej Biblioteki Barrick Gold: http://biblioteca.barricksudamerica.com/ediciones/libros/diaguitas/#/1/zoomed (dostęp: 15.11.2015 r.)

[26] Por. The Diaguita of Chile: Supporting the determination of indigenous people, w: Oficjalna strona internetowa portalu Beyond Borders kompanii Barrick Gold: http://barrickbeyondborders.com/2009/03/the-diaguita-of-chile-supporting-the-determination-of-an-indigenous-people/ (dostęp: 15.11.2015 r.)

[27] Por. Kawashkar. Economy, w: Oficjalna strona internetowa Muzeum Sztuki Prekolumbijskiej w Santiago de Chile: http://www.precolombino.cl/en/culturas-americanas/pueblos-originarios-de-chile/kawashkar/#/economia/ (dostęp: 15.11.2015 r.)

[28] N. Yanez Fuenzalida, Chile multicultural, w: Pueblos indigenas olvidados
y extintos
, red. N. Yanez Fuenzalidy, M. Soto, LOM Ediciones, Santiago 2005, s. 13–14.

[29] Tamże

[30] Ok. 1,5 mln w 2012 r. Por. Oficjalna strona internetowa Chilijskiego Urzędu Statystycznego: http://www.censo.cl/ (dostęp: 15.11.2015 r.)

[31] Por. Mapuche. Environment and geography, w: Oficjalna strona internetowa Muzeum Sztuki Prekolumbijskiej w Santiago de Chile: http://www.precolombino.cl/en/culturas-americanas/pueblos-originarios-de-chile/mapuche/ (dostęp: 15.11.2015 r.)

[32] E. Portales, Protesty Indian Mapuche w Chile, w: Oficjalna strona internetowa portalu o Ameryce Łacińskiej Latino America:  http://latinoamerica.pl/prezydent-chile-zapowiedzial-konstytucyjne-uznanie-spolecznosci-indian-mapuche/ (dostęp: 15.11.2015 r.)

[33] Por. Mapuche. Literacy Rate., w: The Indigenous People of Chile. A study of human rights for three indigenous groups in Chile, w: Oficjalna strona internetowa Southern Methodist University: http://faculty.smu.edu/rkemper/anth_4309-6309/Indigenous_Peoples_of_Chile.pdf (dostęp: 15.11.2015 r.)

[34] Tamże.

[35] Por. Mapuche. Religion, w: The Indigenous People of Chile. A study of human rights for three indigenous groups in Chile, w: Oficjalna strona internetowa Southern Methodist University: http://faculty.smu.edu/rkemper/anth_4309-6309/Indigenous_Peoples_of_Chile.pdf (dostęp: 15.11.2015 r.)

[36] Por. Mapuche. Economy, w: Oficjalna strona internetowa Muzeum Sztuki Prekolumbijskiej w Santiago
de Chile: http://www.precolombino.cl/en/culturas-americanas/pueblos-originarios-de-chile/mapuche/#/economia/ (dostęp: 15.11.2015 r.)

[37] R. Allorda, Mapuche women: a double struggle, w: Oficjalna strona internetowa Latinamerican Press: http://www.lapress.org/articles.asp?art=6146 (dostęp: 15.11.2015 r.)

[38] Por. Mapuche. Women. w: The Indigenous People of Chile. A study of human rights for three indigenous groups in Chile, w: Oficjalna strona internetowa Southern Methodist University: http://faculty.smu.edu/rkemper/anth_4309-6309/Indigenous_Peoples_of_Chile.pdf (dostęp: 15.11.2015 r.)

[39] Mówi się, że Amerykę Łacińską zamieszkuje ok. 2,5 mln rdzennych Quechua i ok. 7,5 mln osób,
które przyjęły język Quechua za swój własny. Por. The Quichua People, w: Oficjalna strona internetowa Fundacji The Peoples of the World: http://www.peoplesoftheworld.org/text?people=Quichua (dostęp: 15.11.2015 r.)

[40] Por. Quechua, w: Oficjalna strona internetowa PeopleGroups: http://www.peoplegroups.org/Explore/groupdetails.aspx?peid=17441 (dostęp: 15.11.2015 r.)

[41] Por. The Quichua People, w: Oficjalna strona internetowa Fundacji The Peoples of the World: http://www.peoplesoftheworld.org/text?people=Quichua (dostęp: 15.11.2015 r.)

[42] Por. Rapa- Nui, w: Ludy świata, red. K. Damm, A. Milusińska, PWN, Warszawa 2000, s. 174.

[43] Por. Rapa- Nui. Economy, w: Oficjalna strona internetowa Muzeum Sztuki Prekolumbijskiej w Santiago
de Chile: http://www.precolombino.cl/en/culturas-americanas/pueblos-originarios-de-chile/rapa-nui/#/economia/ (dostęp: 15.11.2015 r.)

[44] Por. Życie na wyspie, w: Oficjalna polska strona internetowa, poświęcona Rapa- Nui: http://www.rapa-nui.net/index.php/ludzie/18-zycie (dostęp: 15.11.2015 r.)

[45] Por. Yamana, Environment and Geography, w: Oficjalna strona internetowa Muzeum Sztuki Prekolumbijskiej w Santiago de Chile: http://www.precolombino.cl/en/culturas-americanas/pueblos-originarios-de-chile/yamana/ (dostęp: 15.11.2015 r.)

[46] Tamże.

[47] A. Szydło, Cristina Calderon – ostatnia taka Indianka, „Wysokie Obcasy” 31.01.2013. http://www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/1,53662,13245761,Cristina_Calderon___ostatnia_taka_Indianka.html (dostęp: 15.11.2015 r.)

[48] Por. Canadian mine giant Barrick fined a record $16,4M in Chile, w: Oficjalna strona internetowa portalu informacyjnego CBCNews: http://www.cbc.ca/news/world/canadian-mine-giant-barrick-fined-a-record-16-4m-in-chile-1.1308099 (dostęp: 15.11.2015 r.)

[49] Tamże.

[50] Por. Diaguita Indians ask Chile supreme court to revoke Barrick Gold’ s permit for Pascua Lama mine,
w: Oficjalna strona internetowa portalu informacyjnego TulalipNews: http://www.tulalipnews.com/wp/2013/07/23/diaguita-indians-ask-chile-supreme-court-to-revoke-barrick-golds-permit-for-pascua-lama-mine/ (dostęp: 15.11.2015 r.).

[51] Tamże.

[52] Por. Canadian mine giant…

[53] L.A. Henao, M. Warren, Chile’s Indians take on world’s largest gold miner, w: Oficjalna strona internetowa portalu informacyjnego Yahoo: http://news.yahoo.com/chiles-indians-worlds-largest-gold-miner-074512548.html (dostęp: 15.11.2015 r.)

[54] Tamże.

[55] Por. Barrick Gold reaches deal on Pascua-Lama, w: Oficjalna strona internetowa portalu informacyjnego The Star:   http://www.thestar.com/business/2014/05/29/barrick_gold_reaches_deal_on_pascualama.htmlQ (dostep:15.11.2015 r.)

[56] Por. Chile blocks Barrick Gold mining project, w: Oficjalna strona internetowa portalu informacyjnego
Al Jazeera: http://www.aljazeera.com/news/americas/2013/05/201352516148473596.html (dostęp:15.11.2015 r.)

[57] Por. The Diaguita Huascoaltino People Fighting Barrick Goldcorp and New Gold, w: Oficjalna strona internetowa portalu Seeking Alpha, poświęconego inwestycjom: http://seekingalpha.com/article/1369791-the-diaguita-huascoaltino-people-fighting-barrick-goldcorp-and-new-gold (dostęp: 15.11.2015 r.)

[58] Tamże.

[59] Por. Diaguita Community Wins at Supreme Court, Halts “El Moro” Mining Project, w: Oficjalna strona internetowa Indigenous News (dostęp: 15.11.2015 r.)

[60] Organizacja Narodów i Ludów Niereprezentowanych (Unrepresented Nations and Peoples Organisation)- organizacja międzynarodowa, powołana do życia 11 lutego 1991 r. W jej skład wchodzą rdzenne społeczności, narody okupowane, mniejszości narodowe i niepodległe państwa nieposiadające swojego przedstawicielstwa
w ONZ. UNPO stawia sobie za cel ochronę praw człowieka, prawa do zachowania narodowej i kulturalnej tożsamości, czy prawa do samostanowienia. Por. About UNPO, w: Oficjalna strona internetowa UNPO: http://www.unpo.org/section/2 (dostęp: 15.11.2015 r.)

[61] Por. Mapuche, w: Oficjalna strona internetowa UNPO: http://www.unpo.org/members/7895 (dostęp: 15.11.2015 r.)

[62] Tamże.

[63] Por. About Us, w: Oficjalna strona internetowa Mapuche International Link: http://www.mapuche-nation.org/english/about.htm (dostęp: 15.11.2015 r.)

[64] Tamże.

[65] Tamże.

[66] Tamże.

[67] Por. Demand that Mapuche Tribe be Given Back Their Ancestral Land, w: Oficjalna strona internetowa poświecona petycjom: http://forcechange.com/43471/demand-that-the-mapuche-tribe-be-given-back-their-ancestral-land/ (dostęp: 15.11.2015 r.)

[68] Por. Piñera says he will take on the Mapuche conflict “with every weapon in the rule of law, w: Oficjalna strona internetowa poświęcona aktywizmowi i polityce w Ameryce Łacińskiej: http://upsidedownworld.org/main/chile-archives-34/3944-violence-and-repression-against-the-mapuche-population (dostęp: 15.11.2015 r.)

[69] Por. Demand that Mapuche…

[70] Por. Mapuche Conflict in Chile, w: Oficjalna strona internetowa Southern Pacific Review: http://southernpacificreview.com/2013/02/17/terrorism-in-chile-the-mapuche-conflict/ (dostęp: 15.11.2015 r.)

[71] Ch. Karrlsson-Willis, Mapuche man killed, community accuses Chilean police of murder, w: Oficjalna strona internetowa The Santiago Times: http://www.santiagotimes.cl/chile/human-rights-a-law/26560-mapuche-man-killed-community-accuses-chilean-police-of-murder (dostęp: 15.11.2015 r.)

[72] Tamże.

[73] Por. Sabotage Attacks in Wallmapu unleash Government and Police Hysteria, w: Oficjalna strona internetowa Mapuche International;  http://www.mapuche-nation.org/english/html/news/n-436.html (dostęp: 15.11.2015 r.)

[74] Tamże.

[75] Por. Chile probes ‘terrorist acts’ in Mapuche region, w: Oficjalna strona internetowa dziennika Buenos Aires Herald: http://www.buenosairesherald.com/article/148783/chile-probes-%E2%80%98terrorist-acts%E2%80%99-in-mapuche-region (dostęp: 15.11.2015 r.)

[76] Por. Mapuche Women’s Group Stage Protest To Protect Patagonia Valley, [w:] Oficjalna strona internetowa Unrepresented Nations and Peoples Organization: http://unpo.org/article/16848 (dostęp: 15.11.2015 r.)

[77] Tamże.

[78] I. Vargas, Southern governor begins tenure with apology to indigenous community, w: Oficjalna strona internetowa The Santiago Times: http://santiagotimes.cl/southern-governor-begins-tenure-apology-indigenous-community/ (dostęp: 15.11.2015 r.)

[79] Tamże.

[80] Tamże.

[81] I. Vargas, Chile, 2014: Southern Governor begins tenure with apology to indigenous community, w: Oficjalna strona internetowa organizacji pozarządowej, działającej na rzecz ludności tubylczej Chile Liwen Ni Mapu: https://liwenmapu.wordpress.com/2014/03/14/chile-2014-southern-governor-begins-tenure-with-apology-to-indigenous-community/ (dostęp: 15.11.2015 r.)

[82] Tamże.

[83] Por. Mapuche: Clashes between Police and Mapuche Protestors in Chile, w: Oficjalna strona internetowa Unrepresented Nations and Peoples Organization: http://unpo.org/article/17587 (dostęp: 15.11.2015 r.)

[84] Tamże.

[85] Tamże.

[86] Por. Mapuche: Indigenous Communities Not Consulted in Authorisation Process to Expand Factory,
w: Oficjalna strona internetowa Unrepresented Nations and Peoples Organization: http://unpo.org/article/17900 (dostęp: 15.11.2015 r.)

[87] Tamże.

[88] Por. Mapuche: New Mega- Dam Projects Inflict Anger among the Indigenous, w: Oficjalna strona internetowa Unrepresented Nations and Peoples Organization: http://unpo.org/article/18278 (dostęp: 15.11.2015 r.)

[89] Tamże.

[90] Tamże.

[91] Por. Mapuche: Open Letter Written by Mapuche to Chilean President, w: Oficjalna strona internetowa Unrepresented Nations and Peoples Organization: http://unpo.org/article/18528  (dostęp: 15.11.2015 r.)

[92] Tamże.

[93] Por. WASHINGTON D.C.- FALEOMAVAEGA TO VISIT RAPA NUI, w: Oficjalna strona internetowa Izby Reprezentantów Stanów Zjednoczonych Ameryki: http://www.house.gov/list/press/as00_faleomavaega/enivisitrapanui.html (dostęp: 15.11.2015 r.)

[94] Tamże..

[95] Por. Rapa Nui, w: Oficjalna strona internetowa Indian Law Resource Center: http://www.indianlaw.org/rapa-nui/home (dostęp: 15.11.2015 r.)

[96] Por. Disputes Over Rapa Nui Sacred Sites Lead to More Violence, w: Oficjalna strona internetowa IndianLawResourceCenter: http://www.indianlaw.org/content/disputes-over-rapa-nui-sacred-sites-leads-more-violent-evictions (dostęp: 15.11.2015 r.)

[97] Por. Chilean Government Grants Land to Rapa Nui People, w: Oficjalna strona internetowa Indigenous News: http://indigenousnews.org/2011/08/05/chilean-government-grants-land-to-rapa-nui-people/#more-1235 (dostęp: 15.11.2015 r.).

[98] Por. Rapa Nui Groups Hold Human Rights Seminar, Reject Consultation Process, w: Oficjalna strona internetowa Indigenous News: http://indigenousnews.org/2011/08/08/rapa-nui-groups-hold-human-rights-seminar-reject-consultation-process/ (dostęp: 15.11.2015 r.).)

[99] Por. Court Rejects Rapa Nui Claim to Hotel Hanga Roa Land, w: Oficjalna strona internetowa Indigenous News: http://indigenousnews.org/2011/08/27/court-rejects-rapa-nui-claim-to-hotel-hanga-roa-land/
(dostęp: 15.11.2015 r.).

[100] W maju 2012 r. Chilijski Sąd Najwyższy podtrzymał wyrok swojego poprzednika. Por. Rapa Nui Land Case Loses at Chile’s Supreme Court, w: Oficjalna strona internetowa Indigenous News: http://indigenousnews.org/2012/05/30/rapa-nui-land-case-loses-at-chiles-supreme-court/ (dostęp: 15.11.2015 r.)

[101] Por. Rapa Nui March Afert Legislation to Limit Visitors on Easter Land Fails, w: Oficjalna strona internetowa Indigenous News: http://indigenousnews.org/2011/12/04/rapa-nui-march-after-legislation-to-limit-visitors-on-easter-island-fails/ (dostęp: 15.11.2015 r.).)

[102] Raport dostępny jest na stronie internetowej International Work Group for Indigenuos Affair: http://www.iwgia.org/iwgia_files_publications_files/0597_Informe_RAPA_NUI_IGIA-Observatorio_English_FINAL.pdf (dostęp: 15.11.2015 r.).

[103] Por. International Observes conclude, that Chile’s Imposed Regime on Rapa Nui Violates Human Rights, w: http://indigenousnews.org/2013/05/28/international-observers-conclude-that-chiles-imposed-regime-on-rapa-nui-violates-human-rights/ (dostęp: 15.11.2015 r.)

[104] Por. Indian Chefs Condemn Chilean Government’s Attack on Unarmed Rapa Nui, w: Oficjalna strona internetowa GALDU, Centrum Zasobów dla Praw Ludów Tubylczych: http://www.galdu.org/web/?odas=4981&giella1=eng (dostęp: 15.11.2015 r.)

[105] Por. Mètis Lend Support to Chile’s Besieged Rapa Nui Nation, w: Oficjalna strona internetowa portalu Indian Country: http://indiancountrytodaymedianetwork.com/article/metis-lend-support-to-chile%25e2%2580%2599s-besieged-rapa-nui-nation-47223 (dostęp: 15.11.2015 r.)

[106] Por. Atacameño. Autonomy and Political Representation, w: The Indigenous People of Chile. A study
of human rights for three indigenous groups in Chile
, w: Oficjalna strona internetowa Southern Methodist University: http://faculty.smu.edu/rkemper/anth_4309-6309/Indigenous_Peoples_of_Chile.pdf
(dostęp: 15.11.2015 r.)

[107] Tamże.

[108] Por. Aymara. Third Party Development, w: The Indigenous People of Chile. A study of human rights for three indigenous groups in Chile, w: Oficjalna strona internetowa Southern Methodist University: http://faculty.smu.edu/rkemper/anth_4309-6309/Indigenous_Peoples_of_Chile.pdf (dostęp: 15.11.2015 r.)

[109] Tamże.

[110] Por. Aymara. Legislation and Action, w: The Indigenous People of Chile. A study of human rights for three indigenous groups in Chile, w: Oficjalna strona internetowa Southern Methodist University: http://faculty.smu.edu/rkemper/anth_4309-6309/Indigenous_Peoples_of_Chile.pdf (dostęp: 15.11.2015 r.)

[111] Tamże.

[112] Por. Chile’s Supreme Court Upholds Indigenous Water Use Rights, w: Oficjalna strona internetowa
The Santiago Times: http://www.santiagotimes.cl/index.php?option=com_content&view=article&id=17739:chiles-supreme-court-upholds-indigenous-water-use-rights&catid=19:other&Itemid=142 (dostęp: 15.11.2015 r.)

[113] Por. Ch. Karrlson-Willis, We Tripantu: Mapuche new year across Chile, w: Oficjalna strona internetowa Santiago Times: http://www.santiagotimes.cl/chile/human-rights-a-law/26366-we-tripantu-mapuche-new-year-across-chile (dostęp: 15.11.2015 r.)

[114] Por. Oficjalna strona internetowa Museo Mapuche Pucon: http://www.pucononline.cl/museo/
(dostęp: 15.11.2015 r.)

[115] Por. Cultura Mapuche, w: Oficjalna strona internetowa MAPULAWEN: http://www.mapulawen.cl/ (dostęp: 15.11.2015 r.)

[116] Por. Nimi Kafe Pu Domo Indigenous Association, w: Oficjalna strona internetowa Fundacji Chol-Chol, zajmującej się poprawą poziom życia i rozwojem Mapuczy: http://en.cholchol.org/artisans.html
(dostęp: 15.11.2015 r.)

[117] Tamże.

[118]Por. Chile. Organizaciones Indigenas de Sudamerica, w: Oficjalna strona internetowa La Red
de Informacion Indigena : http://www.redindigena.net/dirint/chile.html (dostęp: 15.11.2015 r.)

[119]Por. About Ruka Kimun, w: Oficjalna strona internetowa Ruka Kimun: http://www.rukakimun.cl/v2/index.php?option=com_content&view=article&id=76&Itemid=2&lang=en
(dostęp: 15.11.2015 r.).

[120] Tamże.

[121] Por. Agencia, w: Oficjalna strona internetowa Agencia Desarrollo Araucania: http://www.agenciaaraucania.cl/agencia.php (dostęp: 15.11.2015 r.)

[122] Por. Atacameño. Cultural Heritage and Social Life, w: The Indigenous People of Chile. A study of human rights for three indigenous groups in Chile, w: Oficjalna strona internetowa Southern Methodist University: http://faculty.smu.edu/rkemper/anth_4309-6309/Indigenous_Peoples_of_Chile.pdf (dostęp: 15.11.2015 r.)

[123] Por. Atacameño. Language, w: The Indigenous People of Chile. A study of human rights for three indigenous groups in Chile, w: Oficjalna strona internetowa Southern Methodist University: http://faculty.smu.edu/rkemper/anth_4309-6309/Indigenous_Peoples_of_Chile.pdf (dostęp: 15.11.2015 r.)

[124] Zgodnie z ich kalendarzem, 22 czerwca 2013 r. rozpoczął się 5521 r.

[125] Por. Powrót słońca, w: Oficjalna strona internetowa portalu podróżniczego Vagabundos:  http://vagabundos.pl/tag/aymara/ (dostęp: 15.11.2015 r.)

[126] Tamże.

[127]Zgodnie z ustną tradycją, wśród mieszkańców Rapa Nui funkcjonowały dwa rodzaje pisma: powszechne rongorongo i ceremonialne tau. Sztukę pisania i czytania znali wyłącznie specjalnie kształceni pieśniarze- „ludzie-ptaki znający rongorongo”. Pismem tym posługiwała się starszyzna plemienna, król i kapłani.
Pod koniec XIX w. znajomość tego pisma zanikła, w muzeach przetrwało tylko 20 tabliczek i 5 lasek królewskich z inskrypcjami w rongo rongo. Znaki (piktogramy) w tym piśmie są podobne do wizerunków zwierząt, roślin i przedmiotów. Można wśród nich rozpoznać całe bądź częściowe postaci ludzkie i figury geometryczne. Znaki te występują samodzielnie lub łączą się ze sobą, budując sekwencje zdaniowe.
Por. J. Władczyk, Rongo rongo, w: Oficjalna strona internetowa portalu Rapa Nui Tradycja Kultura Współczesność: http://www.rapa-nui.net/index.php/tapati (dostęp: 15.11.2015 r.)

[128] J. Władczyk, Tapati, w: Oficjalna strona internetowa portalu Rapa Nui Tradycja Kultura Współczesność: http://www.rapa-nui.net/index.php/tapati (dostęp: 15.11.2015 r.)

[129] Tamże.

 

Bibliografia

About Ruka Kimun, w: Oficjalna strona internetowa Ruka Kimun: http://www.rukakimun.cl/v2/index.php?option=com_content&view=article&id=76&Itemid=2&lang=en

About UNPO, w: Oficjalna strona internetowa UNPO: http://www.unpo.org/section/2

About us, w: Oficjalna strona internetowa Barrick Gold: http://www.barrick.com/company/profile/default.aspx

About Us, w: Oficjalna strona internetowa Mapuche International Link: http://www.mapuche-nation.org/english/about.htm

Agencia, w: Oficjalna strona internetowa Agencia Desarrollo Araucania: http://www.agenciaaraucania.cl/agencia.php

Allorda R., Mapuche women: a double struggle, w: Oficjalna strona internetowa Latinamerican Press: http://www.lapress.org/articles.asp?art=6146

Argentina: the struggle of the Kolla people, w: Oficjalna strona internetowa World Rainforest Movement: http://www.wrm.org.uy/bulletin/5/Argentina.html

Atacameño. Autonomy and Political Representation, w: The Indigenous People of Chile. A study of human rights for three indigenous groups in Chile, w: Oficjalna strona internetowa Southern Methodist University: http://faculty.smu.edu/rkemper/anth_4309-6309/Indigenous_Peoples_of_Chile.pdf

Atacameño. Cultural Heritage and Social Life, w: The Indigenous People of Chile. A study of human rights for three indigenous groups in Chile, [w:] Oficjalna strona internetowa Southern Methodist University: http://faculty.smu.edu/rkemper/anth_4309-6309/Indigenous_Peoples_of_Chile.pdf

Atacameño. Development, w: The Indigenous People of Chile. A study of human rights for three indigenous groups in Chile, w: Oficjalna strona internetowa Southern Methodist University: http://faculty.smu.edu/rkemper/anth_4309-6309/Indigenous_Peoples_of_Chile.pdf (dostęp:  31.07.2015 r.)

Atacameño. Economy, w: Oficjalna strona internetowa Muzeum Sztuki Prekolumbijskiej w Santiago de Chile: http://www.precolombino.cl/en/culturas-americanas/pueblos-originarios-de chile/atacameno/#/economia/

Atacameño. Education and Literacy, w: The Indigenous People of Chile. A study of human rights for three indigenous groups in Chile, w: Oficjalna strona internetowa Southern Methodist University: http://faculty.smu.edu/rkemper/anth_43096309/Indigenous_Peoples_of_Chile.pdf

Atacameño. Language, w: The Indigenous People of Chile. A study of human rights for three indigenous groups in Chile, w: Oficjalna strona internetowa Southern Methodist University: http://faculty.smu.edu/rkemper/anth_4309-6309/Indigenous_Peoples_of_Chile.pdf

Atacameño. Religion, w: The Indigenous People of Chile. A study of human rights for three indigenous groups in Chile, w: Oficjalna strona internetowa Southern Methodist University: http://faculty.smu.edu/rkemper/anth_4309-6309/Indigenous_Peoples_of_Chile.pdf

Aymara, w: Oficjalna strona internetowa portalu poświęconego poszczególnym kulturom na świecie: http://www.everyculture.com/wc/Afghanistan-to-Bosnia-Herzegovina/Aymara.html

Aymara. Legislation and Action, w: The Indigenous People of Chile. A study of human rights for three indigenous groups in Chile, w: Oficjalna strona internetowa Southern Methodist University: http://faculty.smu.edu/rkemper/anth_4309-6309/Indigenous_Peoples_of_Chile.pdf

Aymara. Religion, w: The Indigenous People of Chile. A study of human rights for three indigenous groups in Chile, w: Oficjalna strona internetowa Southern Methodist University: http://faculty.smu.edu/rkemper/anth_4309-6309/Indigenous_Peoples_of_Chile.pdf

Aymara: the people of highlands, w: Oficjalna strona internetowa ThisisChile, poświęcona Chile: http://www.thisischile.cl/Article.aspx?id=6807&sec=419&eje=&t=aymara%3a-the-people-of-the-highlands&idioma=2

Aymara. Third Party Development, w: The Indigenous People of Chile. A study of human rights for three indigenous groups in Chile, [w:] Oficjalna strona internetowa Southern Methodist University: http://faculty.smu.edu/rkemper/anth_4309-6309/Indigenous_Peoples_of_Chile.pdf

Barrick Gold: Is Pascua- Lama A Company Breaker ?, w: Oficjalna strona internetowa portalu Seeking Alpha, poświęconego inwestycjom: http://seekingalpha.com/article/1534372-barrick-gold-is-pascua-lama-a-company-breaker?source=google_news (dostęp: 31.07.2015 r.)

Chile. Organizaciones Indigenas de Sudamerica, w: Oficjalna strona internetowa La Red
de Informacion Indigena : http://www.redindigena.net/dirint/chile.html

Chile’s Supreme Court Upholds Indigenous Water Use Rights, w: Oficjalna strona internetowa
The Santiago Times: http://www.santiagotimes.cl/index.php?option=com_content&view=article&id=17739:chiles-supreme-court-upholds-indigenous-water-use-rights&catid=19:other&Itemid=142

Chilean Government Grants Land to Rapa Nui People, w: Oficjalna strona internetowa Indigenous News: http://indigenousnews.org/2011/08/05/chilean-government-grants-land-to-rapa-nui-people/#more-1235

Court Rejects Rapa Nui Claim to Hotel Hanga Roa Land, w: Oficjalna strona internetowa Indigenous News: http://indigenousnews.org/2011/08/27/court-rejects-rapa-nui-claim-to-hotel-hanga-roa-land/

Cultura Mapuche, w: Oficjalna strona internetowa MAPULAWEN: http://www.mapulawen.cl/

Demand that Mapuche Tribe be Given Back Their Ancestral Land, w: Oficjalna strona internetowa poświecona petycjom: http://forcechange.com/43471/demand-that-the-mapuche-tribe-be-given-back-their-ancestral-land/

Diaguita, w: Oficjalna strona Intercontinental Cry Magazine, poświęconego rdzennej ludności poszczególnych obszarów na świecie: http://intercontinentalcry.org/peoples/diaguita/

Diaguita Community Wins at Supreme Court, Halts “El Moro” Mining Project, w: Oficjalna strona internetowa Indigenous News

Disputes Over Rapa Nui Sacred Sites Lead to More Violence, w: Oficjalna strona internetowa Indian Law Resource Center: http://www.indianlaw.org/content/disputes-over-rapa-nui-sacred-sites-leads-more-violent-evictions

Indian Chefs Condemn Chilean Government’s Attack on Unarmed Rapa Nui, w: Oficjalna strona internetowa GALDU, Centrum Zasobów dla Praw Ludów Tubylczych: http://www.galdu.org/web/?odas=4981&giella1=eng

Informe y conclusiones finale- Consulta nacional indigena- Censo 2012, w: Oficjalna strona internetowa Państwowego Instytutu Statystycznego Chile: www.censo.cl

International Observes conclude, that Chile’s Imposed Regime on Rapa Nui Violates Human Rights, w: http://indigenousnews.org/2013/05/28/international-observers-conclude-that-chiles-imposed-regime-on-rapa-nui-violates-human-rights

Karrlsson-Willis Ch., Mapuche man killed, community accuses Chilean police of murder, w: Oficjalna strona internetowa The Santiago Times: http://www.santiagotimes.cl/chile/human-rights-a-law/26560-mapuche-man-killed-community-accuses-chilean-police-of-murder

Karrlson-Willis Ch., We Tripantu: Mapuche new year across Chile, w: Oficjalna strona internetowa Santiago Times: http://www.santiagotimes.cl/chile/human-rights-a-law/26366-we-tripantu-mapuche-new-year-across-chileKawashkar. Economy, w: Oficjalna strona internetowa Muzeum Sztuki Prekolumbijskiej w Santiago de Chile: http://www.precolombino.cl/en/culturas-americanas/pueblos-originarios-de-chile/kawashkar/#/economia/ (dostęp: 31.07.2015 r.)

LAUCA, w: Oficjalna strona internetowa Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Oświaty, Nauki i Kultury:http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=CHI+05&mode all (dostęp: 31.07.2015 r.)

Ley 19253, w: Oficjalna strona internetowa Biblioteki Kongresu Narodowego Chile: http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=30620&idVersion=1993-10-05 (dostęp: 31.07.2015 r.)

Mapuche Conflict in Chile, w: Oficjalna strona internetowa Southern Pacific Review: http://southernpacificreview.com/2013/02/17/terrorism-in-chile-the-mapuche-conflict/

Mapuche. Economy, w: Oficjalna strona internetowa Muzeum Sztuki Prekolumbijskiej w Santiago de Chile: http://www.precolombino.cl/en/culturas-americanas/pueblos-originarios-de-chile/mapuche/#/economia/

Mapuche. Environment and geography, w: Oficjalna strona internetowa Muzeum Sztuki Prekolumbijskiej w Santiago de Chile: http://www.precolombino.cl/en/culturas-americanas/pueblos-originarios-de-chile/mapuche/

Mapuche. Literacy Rate., w: The Indigenous People of Chile. A study of human rights for three indigenous groups in Chile, w: Oficjalna strona internetowa Southern Methodist University: http://faculty.smu.edu/rkemper/anth_4309-6309/Indigenous_Peoples_of_Chile.pdf

Mapuche. Religion, w: The Indigenous People of Chile. A study of human rights for three indigenous groups in Chile, w: Oficjalna strona internetowa Southern Methodist University: http://faculty.smu.edu/rkemper/anth_4309-6309/Indigenous_Peoples_of_Chile.pdf

Mapuche. Women, w: The Indigenous People of Chile. A study of human rights for three indigenous groups in Chile, w: Oficjalna strona internetowa Southern Methodist University: http://faculty.smu.edu/rkemper/anth_4309-6309/Indigenous_Peoples_of_Chile.pdf

Mètis Lend Support to Chile’s Besieged Rapa Nui Nation, w: Oficjalna strona internetowa portalu Indian Country: http://indiancountrytodaymedianetwork.com/article/metis-lend-support-to-chile%25e2%2580%2599s-besieged-rapa-nui-nation-47223

Nimi Kafe Pu Domo Indigenous Association, w: Oficjalna strona internetowa Fundacji Chol- Chol, zajmującej się poprawą poziom życia i rozwojem Mapuczy: http://en.cholchol.org/artisans.html

Osborne H., Indians of the Andes: Aymaras and Quechas, Taylor and Francis, Londyn 1952.

Piñera says he will take on the Mapuche conflict “with every weapon in the rule of law, w: Oficjalna strona internetowa poświęcona aktywizmowi i polityce w Ameryce Łacińskiej: http://upsidedownworld.org/main/chile-archives-34/3944-violence-and-repression-against-the-mapuche-population

Powrót słońca, w: Oficjalna strona internetowa portalu podróżniczego Vagabundos:  http://vagabundos.pl/tag/aymara/

Portales E., Protesty Indian Mapuche w Chile, w: Oficjalna strona internetowa portalu
o Ameryce Łacińskiej Latino America:  http://latinoamerica.pl/prezydent-chile-zapowiedzial-konstytucyjne-uznanie-spolecznosci-indian-mapuche/

Pueblos originarios de Chile: aymaras, w: Oficjalna strona internetowa chilijskiego portalu EducarChile:  http://www.educarchile.cl/Portal.Base/Web/VerContenido.aspx?ID=205512

Rapa- Nui, w: Ludy świata, red. K. Damm i A. Milusińska, PWN, Warszawa 2000.

Rapa Nui, w: Oficjalna strona internetowa Indian Law Resource Center: http://www.indianlaw.org/rapa-nui/home

Rapa- Nui. Economy, w: Oficjalna strona internetowa Muzeum Sztuki Prekolumbijskiej w Santiago de Chile: http://www.precolombino.cl/en/culturas-americanas/pueblos-originarios-de-chile/rapa-nui/#/economia/

Rapa Nui Groups Hold Human Rights Seminar, Reject Consultation Process, w: Oficjalna strona internetowa Indigenous News: http://indigenousnews.org/2011/08/08/rapa-nui-groups-hold-human-rights-seminar-reject-consultation-process/

Rapa Nui Land Case Loses at Chile’s Supreme Court, w: Oficjalna strona internetowa Indigenous News: http://indigenousnews.org/2012/05/30/rapa-nui-land-case-loses-at-chiles-supreme-court

Rapa Nui March Afert Legislation to Limit Visitors on Easter Land Fails, w: Oficjalna strona internetowa Indigenous News: http://indigenousnews.org/2011/12/04/rapa-nui-march-after-legislation-to-limit-visitors-on-easter-island-fails

Quechua, w: Oficjalna strona internetowa PeopleGroups: http://www.peoplegroups.org/Explore/groupdetails.aspx?peid=17441 (dostęp: 31.07.2015 r.)

Szydło A., Cristina Calderon – ostatnia taka Indianka, „Wysokie Obcasy” 31.01.2013 http://www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/1,53662,13245761,Cristina_Calderon___ostatnia_taka_Indianka.html

The Diaguita Huascoaltino People Fighting Barrick Goldcorp and New Gold, w: Oficjalna strona internetowa portalu Seeking Alpha, poświęconego inwestycjom: http://seekingalpha.com/article/1369791-the-diaguita-huascoaltino-people-fighting-barrick-goldcorp-and-new-gold

The Diaguita of Chile: Supporting the determination of indigenous people, w: Oficjalna strona internetowa portalu Beyond Borders kompanii Barrick Gold: http://barrickbeyondborders.com/2009/03/the-diaguita-of-chile-supporting-the-determination-of-an-indigenous-people/

The Quichua People, w: Oficjalna strona internetowa Fundacji The Peoples of the World: http://www.peoplesoftheworld.org/text?people=Quichua (dostęp: 31.07.2015 r.)

WASHINGTON D.C.- FALEOMAVAEGA TO VISIT RAPA NUI, w: Oficjalna strona internetowa Izby Reprezentantów Stanów Zjednoczonych Ameryki: http://www.house.gov/list/press/as00_faleomavaega/enivisitrapanui.html

Władczyk J., Tapati, w: Oficjalna strona internetowa portalu Rapa Nui Tradycja Kultura Współczesność: http://www.rapa-nui.net/index.php/tapati

Władczyk J., Rongo rongo, w: Oficjalna strona internetowa portalu Rapa Nui Tradycja Kultura Współczesność: http://www.rapa-nui.net/index.php/tapati

Yamana, Environment and Geography, w: Oficjalna strona internetowa Muzeum Sztuki Prekolumbijskiej w Santiago de Chile: http://www.precolombino.cl/en/culturas-americanas/pueblos-originarios-de-chile/yamana/

Yanez Fuenzalida N., Chile multicultural, w: Pueblos indigenas olvidados
y extintos
, red. N. Yanez Fuenzalidy, M. Soto, LOM Ediciones, Santiago 2005.

Życie na wyspie, w: Oficjalna polska strona internetowa, poświęcona Rapa- Nui: http://www.rapa-nui.net/index.php/ludzie/18-zycie

 

Źródło grafiki: link (Creative Commons) / Autor zdjęcia: Tobias Mayr

 

Karolina Baraniak – uczestniczka Stacjonarnych Studiów Doktoranckich Nauk Historycznych i Nauk o Kulturze Uniwersytetu Wrocławskiego oraz Interdyscyplinarnych Humanistycznych Studiów Doktoranckich Uniwersytetu Łódzkiego. Interesuje się problematyką desparecidos, praw człowieka, ruchów etnicznych i religijności ludowej w Ameryce Łacińskiej.