SKATING_ICE_REGENT_PARK_Lance_Calkin_31jan1891Łyżwiarstwo figurowe jest dziś często uznawane za aktywność fizyczną właściwą wyłącznie kobietom. Źródła historyczne wskazują jednak, że aż do połowy XIX w. kobiety były praktycznie nieobecne na lodowych taflach. Wynikało to po części z panującej mody (ciasne gorsety, obszerne suknie, niewygodne fryzury), trudnych warunków, w jakich uprawiane było łyżwiarstwo oraz obowiązujących wzorców etykiety. Co więcej, w XVIII i XIX stuleciu gracja charakterystyczna dla łyżwiarzy utożsamiana była równocześnie z ich męskością.
W drugiej połowie XIX w. ślizgawki stały się centrami życia towarzyskiego. Panie coraz częściej pojawiały się na lodzie, zaczynając trenować też wyczynowo.

Szczególny charakter łyżwiarstwa figurowego, stawiający je na pograniczu sportu i sztuki, w bliskich związkach z muzyką, tańcem i baletem, sprawia, że jest ono uważane za aktywność typowo kobiecą. I to zarówno uprawiane w sposób czynny (czy to amatorsko, czy na poziomie wyczynowym), jak i oglądane w telewizji. Nawet listy startowe niższej rangi zawodów wskazują na znaczącą przewagę trenujących dziewcząt w stosunku do liczby chłopców. Co więcej, chłopcy decydujący się akurat na tę dyscyplinę, są często uważani za „niemęskich” a nawet posądzani o skłonności homoseksualne, które trening łyżwiarski ma wręcz wywoływać[1]. Historia tego sportu okazuje się być jednak bardzo przewrotna.

Wiele źródeł wskazuje na to, że aż do połowy XIX stulecia kobiety były w zasadzie nieobecne na lodowych taflach, stopniowo pojawiając się na nich dopiero od lat 60. Już na początku XX w. liczba kobiet i mężczyzn uprawiających łyżwiarstwo była w zasadzie równa, przewaga kobiet to dopiero lata 30. – od tego też momentu można datować początek opinii o „kobiecym” charakterze tej dyscypliny[2]. Warto jednak podkreślić, że łyżwiarstwo XIX-wieczne mocno odbiega od tego, co obecnie możemy oglądać w transmisjach telewizyjnych. To dopiero początek rozwoju tej dyscypliny, kiedy pierwsi łyżwiarze „wynajdywali” elementy, które często znane i wykonywane są do dziś. Ówczesne łyżwiarstwo to faktycznie „figury” rysowane na lodzie (zwykle jeszcze żelazną płozą łyżwy, która osadzona była w drewnie i wiązana do butów skórzanymi pasami) – wzory, oparte o okręgi, trójki i ósemki (stopniowo coraz bardziej skomplikowane), jazda na krawędziach, zwroty, „jaskółki”, ewentualnie proste podskoki.

Nawiązując do obrazów The Skater Gilberta Stuarta (1782) i The Skating Minister Henry’ego Raeburna (ok. 1790), Mary Louis Adams rozważa zmieniające się na przełomie XVIII i XIX w., obowiązujące w zachodniej Europie (przede wszystkim w Anglii), wzorce męskości. Wdzięk, piękno i ekspresja były ważnymi wyznacznikami męskości wśród wyższych klas tego okresu. Późno XVIII-wieczny mężczyzna miał być uczuciowy, uprzejmy, ekspresyjny. Oczekiwano, że mężczyźni z warstw uprzywilejowanych będą okazywać swą wytworność poprzez grację postawy oraz wiedzę i opanowanie takich sztuk i umiejętności, jak taniec i szermierka[3].  Obecne w łyżwiarstwie szczególne połączenie subtelnego wyrażania emocji i kontroli ruchu ciała było więc urzeczywistnieniem ówczesnej męskości. Wraz z intensywnym rozwojem sportu, w drugiej połowie XIX w., ów wzorzec został zastąpiony męskością „neospartańską”, ale angielskie łyżwiarstwo pozostało aktywnością odpowiednią dla mężczyzn.
GSskater

Szczególny kult aktywności fizycznej pojawił się w brytyjskich szkołach w połowie XIX w. Sport miał rozwijać w młodych mężczyznach wigor, odwagę i nieustępliwość, samokontrolę i dyscyplinę, miał zmieniać chłopców w mężczyzn. Umięśnione ciało miało podkreślać posiadane cnoty moralne, cenione przez wiktoriańskie społeczeństwo, w którym mężczyzna powinien osiągnąć wpływową pozycję[4]. Wojciech Lipoński podkreśla też inną kwestię – „brytyjska ekspansja i potrzeby Imperium nadawały sportowi cechy niezwykłej przydatności w polityce kolonialnej. Imperium domagało się jednostek przedsiębiorczych, cechujących się dynamizmem, mobilnością, lojalnością, patriotyzmem i wreszcie fizyczną sprawnością”[5]. Wraz z rozwojem brytyjskiego sportu, głównie drużynowego, zmieniały się oczekiwania wobec mężczyzn. Łyżwiarstwo figurowe jednak nadal było sportem odpowiednim dla tej płci, zmianie uległy tylko wzorce charakterystycznych elementów łyżwiarskich – przede wszystkim chodziło o większą samokontrolę i nieokazywanie uczuć. Sport ten zachował też swój „elegancki” charakter, nie używano już jednak w jego kontekście słów „piękno” czy „sztuka”[6], jako przynależnych kobiecemu światu – „angielscy mężczyźni trzymali ręce przy tułowiu, nogi mieli sztywne i proste. Odczuwali przyjemność w  pokonywaniu trudności, a nie w wolności poruszania się. Byli w tym świetni, prezentując normy wiktoriańskiej klasy średniej”[7]. Nosili się przy tym bardzo nobliwie – ówcześni łyżwiarze wkładali bowiem wysokie kapelusze, surduty i czarne spodnie.
CombinedSkatingWithOrange

Nieobecność kobiet na ówczesnych lodowych taflach z pewnością wynikała po części właśnie z panującej mody. Panie nosiły wymyślne fryzury, które uniemożliwiały swobodne poruszanie się – osoby z różnych powodów pozbawione bujnych włosów dodatkowo stosowały dopinki czy wypełniacze koków[8]. Ich ciała musiały pozostawać szczelnie przykryte, suknie sięgały ziemi, miały długie rękawy i wysokie kołnierze. Połowa XIX stulecia to w Anglii apogeum popularności ciężkich, obszernych i niewygodnych konstrukcji – krynolin, które przykrywały suto marszczone i bardzo szerokie spódnice (w 1856 r. pojawiła się konstrukcja w kształcie klatki, wzorowana na architekturze paryskiego Crystal Palace![9]). Do tego dochodził swoisty obowiązek noszenia ciasnego gorsetu, zmniejszającego obwód talii nawet do 17 cali – ok. 43 cm (w krańcowych przypadkach aż do ok. 35 cm[10]), który osłabiał mięśnie tułowia, ograniczał możliwość poruszania się, a wręcz uniemożliwiał zaczerpnięcie głębszego oddechu oraz spożywanie obfitszych posiłków. Jak pisze Agnieszka Gromkowska-Melosik, odwołując się do veblenowskiej teorii klasy próżniaczej, noszenie gorsetu było w zasadzie domeną kobiet klas średnich i wyższych, przejawem ich szczególnego zwyczaju „próżnowania” (w dodatku żony miały czynić to w swojego rodzaju zastępstwie zajętych swoimi sprawami mężów, tak aby dom i rodzina nie straciły na prestiżu)[11] oraz wiktoriańskim symbolem kobiecej uległości i nieruchliwości. „Kobiety z warstw uboższych, zwłaszcza na wsi, noszą gorset tylko od święta. Kobiety te muszą ciężko pracować i owa fałszywa oznaka bezczynności nie jest im na tyle potrzebna, by chciały poddawać swe ciało takim torturom. Noszenie zaś gorsetu od święta jest naśladowaniem obyczajów klas wyższych”[12] – pisał Veblen.

Z biegiem czasu stopniowo odchodzono od tego typu ubiorów, wraz z rozwojem środków komunikacji po 1870 r. pojawiły się wygodniejsze stroje przeznaczone do uprawiania turystyki, a po 1875 r. w modzie damskiej nastał czas dużo mniej obszernych turniur[13]. Długie suknie charakteryzowały jednak stroje łyżwiarek aż do I wojny światowej, o czym świadczą archiwalne zdjęcia ówczesnych mistrzyń – Opiki von Méray Horváth, Madge Syers czy Lily Kronberger.

Mary Louis Adams braku kobiet na lodowych taflach upatruje również w fakcie, że pojawienie się na nich wymagało choć minimalnych umiejętności poruszania się po lodzie[14]. Upadki na oczach innych traktowane musiały być jako upokorzenia. Dyscypliny odpowiednie dla kobiet tego okresu to mało forsowny krokiet i ewentualnie tenis ziemny, obie uznawane za kulturalne rozrywki „pań z towarzystwa”[15]. Jeśli kobiety były obecne na lodzie, to  głównie obserwowały ćwiczących mężczyzn, siedząc wygodnie w drewnianych sankach. Dopiero w wydanym po raz pierwszy w 1869 r. A System of Figure Skating H.E. Venderall i T.Maxwell pisali – „jak do tej pory najprzyjemniejszą, jeśli nie najlepszą pomocą dla młodej damy jest być wspieraną przez ramiona, łokcie bądź dłonie jednego lub dwóch gentlemanów”[16]. Venderall i Maxwell  zwracają też uwagę, że krynoliny i wielowarstwowe halki z pewnością utrudniają upadki na lodzie, ale w żadnym razie nie są praktycznym strojem sportowym. Polecają za to „dość krótką” sukienkę. Autorzy podkreślali jednak, że nie każda kobieta posiada na tyle odwagi i siły (kładziono nacisk przede wszystkim na problem siły kostek nóg), aby uprawiać łyżwiarstwo, nawet w tak ograniczonej, jak na dzisiejsze standardy, formie. A System of Figure Skating uznawany jest za pierwszy podręcznik, który wspomina o łyżwiarstwie uprawianym przez kobiety (autorzy poświęcili mu osobny rozdział, co miało być odpowiedzią na zwiększającą się liczbę kobiet jeżdżących na łyżwach[17]).
2011_10_21_13_38_26
Frederik Hendrik Kaemmerer (1839-1902), Swept away

XVII i XVIII-wieczni łyżwiarze z przyczyn obiektywnych jeździli tylko po zamarzniętych naturalnych akwenach wodnych. Narażeni byli przez to na niekorzystne warunki atmosferyczne, ryzyko załamania się pod nimi lodu, a przez to i utonięcia, czy nawet ataki dzikich zwierząt. Łyżwy wciąż używane były jako swoisty środek transportu i wykorzystywane do przemieszczania się między miejscowościami (jak miało to miejsce na kanałach holenderskich). Różne typy naturalnego lodu wiązały się z różnymi stylami uprawianego łyżwiarstwa – pierwowzory łyżwiarstwa figurowego narodziły się na miejskich stawach i jeziorach w obrębach wiejskich posiadłości przedstawicieli klas wyższych. Arystokracja zwyczajnie też dysponowała odpowiednią ilością wolnego czasu na rozwijanie swoich umiejętności, żmudne ćwiczenie owych „figur” kreślonych płozą na lodzie. Pierwsze kryte lodowisko, jednak jeszcze z naturalnym lodem (temperaturę utrzymywano dzięki otwartym oknom), to – jak podaje Michael Boo – rok 1854 i kanadyjskie Quebec City[18]. Pierwsze kryte lodowisko z sztucznie mrożonym lodem powstało prawdopodobnie w Londynie w 1876 r.[19] Na wzrost popularności, jak i samej liczby lodowisk, miał też wpływ rozwój elektryczności i wynalazek żarówki. Wiele ówczesnych obiektów w żaden sposób nie przypominało jednak współczesnych hal, przystosowanych do uprawiania wyczynowego sportu, przede wszystkim hokeja. Były to często pałace lodowe z galerią dla widzów i miejscem dla orkiestry oraz z bogato zdobionymi ścianami – np. w motywy alpejskie. W szeregu przypadków nie były dostępne dla wszystkich chętnych, ale wyłącznie dla członków klubów o odpowiednim statusie społecznym[20].
Skating_ice_Chelsea_London_1876

Pierwszy klub łyżwiarski założono w Edynburgu w 1784 r. Przeznaczony był on tylko dla mężczyzn klas wyższych, którzy potrafili wyrysować płozą koło na każdej nodze i przeskoczyć przez trzy kapelusze ułożone jeden na drugim[21]. Kobiety nie miały do niego wstępu aż do 1910 r. Lista członków obejmowała adwokatów, kupców, bankierów, pisarzy, wojskowych i przedstawicieli arystokracji[22]. Działacze spotykali się nie tylko na lodzie, ale i np. na dorocznych uroczystych kolacjach. Działalność klubów łyżwiarskich miewała też inny charakter – członkowie pierwszego klubu założonego za oceanem, The Philadelphia Skating Club (1849 r.), mieli obowiązek nosić ze sobą liny, aby w razie wypadku, ratować tonących w lodowatej wodzie[23].
Victoria Ice Rink Montreal

Z upływem lat, ślizgawki stopniowo stawały się centrami życia społecznego, miejscami rozrywki, odpoczynku, ćwiczeń fizycznych i spotkań towarzyskich. Na lodowiskach urządzano bale, konkursy, pokazy czy maskarady. Dookoła tafli znajdowały się ławki, na których można było odpocząć i miejsca do przechadzek (kryte lodowiska dostosowywane były do zwyczajów, które rozwinęły się na ślizgawkach organizowanych na naturalnych akwenach). Pod koniec XIX w. łyżwiarstwo stało się aktywnością charakterystyczną dla obu płci, pozwalającą również na rozluźnienie kontaktów między nimi. Kobiety i mężczyźni występowali na lodowisku na równych prawach, mogli się tam spotykać, rozmawiać ze sobą, a wręcz flirtować. Dozwolona była także, wynikająca ze specyficznych warunków, pewna doza kontaktu fizycznego. Takie ideały odpowiadały szczególnie amerykańskiemu egalitaryzmowi społecznemu. W USA łyżwiarstwo było sportem demokratycznym, uważano, że lodowisko nie jest miejscem na salonową etykietę. Poza tym, łyżwy były względnie tanie, a można je było też wypożyczać[24]. Ale jeśli chodzi o obecność obu płci, sytuacja na lodowiskach podobnie wyglądała i w Polsce. Już w 1877 r. w „Kurierze Warszawskim” Bolesław Prus pisał: „Prócz balów uprawianych od Adamy i Ewy ochocza młodzież obu płci bawi się ślizganiem. Rozrywkę tę, stanowczo ośmielam się zalecać Czytelnikom. Osobliwie w towarzystwie nadobnym. […] Ślizganie się w podobnym towarzystwie stanowi olimpijską zabawę i uszlachetnia człowieka”[25].
Skating_ice_HALL_BUDA-PESTH_(Budapest)_HUNGARY_1877

Zmiany w tej dziedzinie były nieodwracalne również na polu wyczynowym. Na Mistrzostwach Świata w 1902 r., które rozgrywane były w Londynie, wśród mężczyzn wystąpiła Brytyjka Madge Syers, zdobywając w dodatku srebrny medal (dodajmy, że ta impreza odbywa się od 1896 r, a międzynarodowa federacja łyżwiarstwa – International Skating Union – założona została w roku 1892). W 1906 r. panie występowały już w osobnej kategorii, rywalizując wyłącznie między sobą. Konkurencja solistek rozgrywana była również w trakcie olimpijskiego debiutu łyżwiarstwa figurowego, w Londynie w 1908 r., gdzie zresztą Syers zdobyła złoto (dyscyplina ta, jako jedyna pośród zimowych pojawiła się dwukrotnie w oficjalnym programie igrzysk letnich, po raz drugi miało to miejsce w Antwerpii w 1920 r.).

Pomimo specyficznego charakteru tej dyscypliny, dzieje łyżwiarstwa figurowego wydają się nie odbiegać od historii wielu innych sportów. Wysiłek fizyczny, szczególnie o charakterze autotelicznym, od stuleci był domeną mężczyzn. Wraz z rozwojem nowoczesnego sportu kobiety stopniowo torowały sobie drogę na jego areny. Przebiegające równolegle głębokie przemiany obyczajowe i społeczne okazywały się w tych działaniach bardzo pomocne. Wiele różnego rodzaju zmian następujących na przełomie XIX i XX w. okazało się na tyle rewolucyjnych, że świat sprzed 200 lat może wydawać się wręcz rzeczywistością à rebours.

 


[1] Zob. E. Kestnbaum, Culture on Ice. Figure Skating & Cultural Meaning, Wesleyan University Press, Middletown 2003, s. 183-213.

M. Kowalczyk, Męskie ciało w niemęskim sporcie. Wizerunki mężczyzn w łyżwiarstwie figurowym, „Rozprawy Naukowe Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu” 2012, nr 36, s. 104-109.

[2] M. L. Adams, From Mixed-Sex Sport to Sport for Girls: The Feminization of Figure Skating, „Sport in History” 2010, nr 2, s. 219.

[3] M.L. Adams, The Manly History of a ‘Girls’ Sport’: Gender, Class and the Development of Nineteenth-century Figure Skating, „The International Journal of the History of Sport” 2007, nr 7, s. 879.

[4] Tamże, s. 874.

[5] W. Lipoński, Dzieje kultury brytyjskiej, Warszawa 2005, s. 623.

[6] Lord Cockburn piękno ekspresji wyrażanej w pewnych figurach nazwał „poezją ruchu”. Zob. The Edinburgh Skating-Club with Diagrams of Figures and List of The Members, William Grant 52 West Register Street, Edinburgh 1865, s.16.

[7] M.L. Adams, The Manly History…, s. 888.

[8] A. Gromkowska-Melosik, Kobieta epoki wiktoriańskiej. Tożsamość, ciało, medykalizacja, Kraków 2013, s.69–70.

[9]  F.Boucher, Historia mody: dzieje ubiorów od czasów prehistorycznych do końca XX wieku, przeł. P. Wrzosek, Warszawa 2003, s. 360.

[10] A. Gromkowska-Melosik, Kobieta…, s.74.

[11] Tamże, s. 53 i 74.

[12] T. Veblen, Teoria klasy próżniaczej, przeł. J. Frentzel-Zagórska, Warszawa 2008, s. 155–156.

[13] F. Boucher, Historia mody…, s. 375–376.

[14] M.L. Adams, The Manly History of a ‘Girls’ Sport’: Gender, Class and the Development of Nineteenth-century Figure Skating, „The International Journal of the History of Sport” 2007, nr 7, s. 877.

[15] Tamże.

[16] H.E. Vandervell, T. Maxwell Witham, A System if Figure Skating, London 1873, s. 233–234.

[17] Tamże, s. 231.

[18]  M. Boo, The Story of Figure Skating, New York 1998, s. 15.

[19] E. Kestnbaum, Culture on Ice. Figure Skating & Cultural Meaning, Middletown 2003, s. 64.

[20] Tamże.

[21] The Edinburgh Skating-Club…, s. 17.

[22] Tamże, s. 6–13.

[23] M. Boo, The Story…, s. 14.

[24]H. Schubert, Nineteenth-Century Skating Rinks, Centres of Winter Social Life, https://www.academia.edu/1699747/Nineteenth-Century_Skating_Rinks_Centres_of_Winter_Social_Life, 24.10.2014, s. 5.

[25] Cyt. za: W. Starosta, Metodyka nauczania i technika łyżwiarstwa, Warszawa 1977, s. 3.

Bibliografia

Adams M.L., From Mixed-Sex Sport to Sport for Girls: The Feminization of Figure Skating, „Sport in History” 2010, nr 2, s. 218–241.

Adams M.L., The Manly History of a ‘Girls’ Sport’: Gender, Class and the Development of Nineteenth-century Figure Skating, „The International Journal of the History of Sport” 2007, nr 7, s. 872–893.

Boo M., The Story of Figure Skating, Morrow and Co., New York 1998.

Boucher F., Historia mody: dzieje ubiorów od czasów prehistorycznych do końca XX wieku, przeł. P. Wrzosek, Arkady, Warszawa 2003.

Gromkowska-Melosik A., Kobieta epoki wiktoriańskiej. Tożsamość, ciało, medykalizacja, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2013.

Kestnbaum E., Culture on Ice. Figure Skating & Cultural Meaning, Wesleyan University Press, Middletown 2003.

Kowalczyk M., Męskie ciało w niemęskim sporcie. Wizerunki mężczyzn w łyżwiarstwie figurowym, „Rozprawy Naukowe Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu” 2012, nr 36, s. 104–109.

Lipoński W., Dzieje kultury brytyjskiej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005.

Schubert H., Nineteenth-Century Skating Rinks, Centres of Winter Social Life https://www.academia.edu/1699747/Nineteenth-Century_Skating_Rinks_Centres_of_Winter_Social_Life, 24. 09.2014.  

Starosta W., Metodyka nauczania i technika łyżwiarstwa, Wydawnictwa Akademii Wychowania Fizycznego, Warszawa 1977.

The Edinburgh Skating-Club with Diagrams of Figures and List of The Members, William Grant 52 West Register Street, Edinburgh 1865.

Vandervell H. E., Maxwell Witham T., A System if Figure Skating, Macmillan And Co., London 1869.

Veblen T., Teoria klasy próżniaczej, Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA SA, Warszawa 2008.

Magdalena Kowalczyk - Uniwersytet Śląski w Katowicach, Instytut Nauk o Kulturze i Studiów Interdyscyplinarnych, Zakład Komunikacji Kulturowej.